Vükiped:Yeged adelo pevälöl

Se Vükiped: sikloped libik
Jump to navigation Jump to search
purge

Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/13[redakön fonäti]

Anaisnin.jpg

Jiel Anaïs Nin ([ana'iːs nin]; nem lölik ofa äbinon Angela Anais Juana Antolina Rosa Edelmira Nin y Culmell; 1903 febul 21 - 1977 yanul 14) äbinof lautan in Fransän pämotöl, labü blud Katalonänik, Kubeänik ä Danänik, kel äfamikof kodü delabuks ofik, kels bepenons yelis plu mäldegis (de tim, kü älabof bäldoti yelas degbal, ti jü deadam ofik), ed i kodü lautots lerotik oka.

Dü yels mödik, el Anaïs Nin äkipof lifi telik as telmatan. Himatan balid ofik äbinom hiel Hugh Guiler, bankan ä lekanan, ko kel ämatikof ven äbinof yunik ün yels 1920. Hiel Rupert Poole, ko kel ämatikof du äbinof nog jimatan ela Guiler, äbinom fotijelan e pos-posson hiela Frank Lloyd Wright. Himatans bofik jiniko no änoloms lifi telik ela Nin, ed äkolkömoms odi te pos deadam ofik ün 1977. Pos deadama hiela Hugh Guiler ün 1985, fomam lölöfik nen sänsur delabukas ofik päpreparon fa el Rupert Poole.

El Anaïs Nin pämotof in Neuilly-sur-Seine, in Fransän, as daut noatädana Katalänik: Joaquin Nin e jiela Rosa Culmell y Vigaraud: Danänan labü blud Fransänik e Kubeänik. Ven el Nin älabof bäldoti lifayelas 11, fat ofik älüvom famüli oka. Mot, el Anaïs e blods tel ofik: Thorvald Nin e Joaquin Nin-Culmell, äfealotädons lü New York. Nog ün püberüp okik, el Anaïs äklemof juli ed äprimof ad vobön as „model“ e danüdan. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/14[redakön fonäti]

Tupuxuara leonardii 0042.jpg

Elaf Tupuxuara äbinon pterosaur gretik, krästilabik e nentutik, kel päbepenon balidnaedo ün 1988 e kel petuvon fa hiels Alexander Kellner e Diogenes Campos in Fomam di Santana in Brasilän (ab pos atos id in Nolüda-Merop). Logot onik äsümon ad ut elafa Pteranodon, ibä daülafs älabons krästi lä snud äprimölo, ab kräst ela Tupuxuara äbinon gretikum, ka ut ela Pteranodon. I jinims bida at älabons krästi gretik, ab krästs ofsik äbinons klöpöfiks. Binos luveratik, das el Tupuxuara äfidon fitis ed älifon nilü jols Sulüda-Meropa. Kran ela Tupuxuara älabon lunoti mö zimmets 90, e koap lölöfik mö mets 2,5. Pterosaur at älabon flitämatenoti metas 5,4.

El Tupuxuara pedadilädon as limaf grupa: Azhdarchoidea, ab nog padöbatos, va äbinon röletaf nilöfikum elas Azhdarchidae (grup pterosaura gianagretik: Quetzalcoatlus, in Texas pätüvöl), u ela Tapejara. Yunaf balid, fa fosilavans Nivera di Portsmouth in Brasilän Nolüda-Lofüdik pätuvöl e fa hiels David Martill e Darren Naish ün 2006 päbepenöl, älabon krästi no löliko idagloföli, kelos stüton lecedi, das kräst at ämalon madi genik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/15[redakön fonäti]

Sköt Fransäna

Fransän (calöfiko: République française = Repüblikän Fransänik) binon län Yuropik, kela cifadil topon in Yurop Vesüdik. Fransän binon bäldikün tatas Yuropik valik, primo in topäd regik labü zän su nisul: Île-de-France. Cifazif onik binon el Paris. Liman Konsälalefa Yuropik, binon bal länas, kels efünons Fedi Yuropik, topädi ela euro e Spadi ela Schengen. Binon i bal limanas lul Sefakonsälalefa Tatas Pebalöl, e duton lü Fed länas latinik, lü Fed länas Fransänapükik (el Francophonie famik), e lü G-8 (Grup länas liegikün jöl).

Digs veütikün ä pelöfölüns Fransäna stabons su demokrat e gitäts menik. Fransän binon liman ela NBNL (= Noganükam Baläda Nolüda-Latlanteanik, Linglänapüko: NATO). Ün 1966 älüvon noganükami militik pebalöl, ab ägegolon dilo ün 2002. Dalabon belödanis vafis taumik.

Konömavasit ona binon katädimik, ab tat flunon nepüliko lifi konömavik pos fin volakriga telid, kelos ädälon one ad fomön fiamis dustodik labülöl pladi vü grups bevünetik veütikün. Votikams mödik sökaleodik äkodons ye, das dü yels kildeg lätik tat Fransänik nevifiko efagükon oki de dins konömavik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/16[redakön fonäti]

Shakespeare.jpg

Hiel William Shakespeare (päblunedöl tü 1564 prilul 26 - 1616 prilul 23 ma kaled hiela Julius, mayul 3 ma kaled hiela Gregorius) äbinom poedan ä dramatavan Linglänik, anu palecedöl lautan gretikün in Linglänapük ä dramatavan veütikün vola. Suvo panemom poedan netik Lingläna, u „Bardan di Avon“ (ü balugiko: „Bardan“). Vobotem dabinöl omik binädon me dramats 38, poedots degfolliänik 154, poedots konotik lunik tel, e poedots smalik anik. Dramats omik petradutons ini püks liföl veütik valik e paplösenons suvumo, kas uts dramatavanas votik valik.

El Shakespeare pämotom e pädugälom in Stratford-upon-Avon. Bäldotü lifayels 18 ämatikom ko jiel Anne Hathaway, kel ämotof ome cilis kil: Susanna e telädans: Hamnet e Judith. Vü 1585 e 1592 äprimom karieri benosekik in London as dramatan, lautan e dalaban dila dramatanefa: Lord Chamberlain's Men (= Mans hiela Lord Chamberlain), poso pävotanemöl as King's Men (= Mans Rega). Jiniko äsoalükom oki zao ün 1613 in Stratford, kö ädeadom pos yels kil. Nemödikos päregistaron tefü lif privatik ela Shakespeare, e mödikos pespekulon, tefü yegäds äs genalif e rel omik, äsi tefü mög, das vobots omik pilautons fa votikans. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/17[redakön fonäti]

Amiskwia sagittiformis

Elaf Amiskwia äbinon nim müdik smalik (lunotü zimmets 2,5) no nog pedadilädöl, sevädik te medüfösils zänoda-Kambriumik sleta di Burgess (Kanadän). Dakipastad fösilas sevädik lul no binon vemo gudik. Bid te bal: Amiskwia sagittiformis jünu pebepenon.

Kap ela Amiskwia labon probodis brefik tel, e koap no padilöl labon stiragöbis smalik tel e göbi platik. Ninäms stäänikon de kap ti jü göb.

Fösilavan Charles Walcott, tüvan fösilas sleta di Burgess, primo ädadilädom eli Amiskwia as vum grupa chaetognatha, bi äkredom, das ilogom mudastigis kil pö fösils. El Amiskwia ye jiniko nelabon stigis e tutis gleipölis patedikis vumafösilas votik sleta di Burgess. Poso nolavans ämobons, das äsümon plu ad elafs Nemertea: vums tanodafomik. Hiel Conway Morris, kel ärevidom bepenami nimema sleta di Burgess ün yels 1970, äbepenom eli Amiskwia as bid teik ela phylum nesevädik, bi labon probodis tel nilü mud pla probod patedik te bal elafas Nemertea. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/18[redakön fonäti]

Hiel Petro Poletti (1846 yanul 14 in Albese con Cassano, provin: Como, Litaliyän - 1915 mäzul 12 in Shanghai, Tsyinän) äbinom Volapükan Litaliyänik, kel ädugom Volapüki ini Tsyinän. Dü lif oka äcalom pö melatoläd Tsyinänik lampörik in Amoy, e latikumo de 1902 in Shanghai. Äbinom nolavan lanälik literata Tsyinänik ä lautan sevädik difikas lebukas Litaliyänapükik e Linglänapükik dö pük Tsyinänik.

I pö jäfüd Volapükik äsevädükom oki as slopan zilik püka at ä kevoban nämik pö stäänükam e pakam ata, pato in Tsyinän tö Amoy e Shanghai, efe medü tidodems e Volapükalebuks ömik.

Ün setul yela: 1887 ädagetom de Schleyer diplomi tidana Volapüka, ün mayul yela: 1890 uti profäsorana Volapüka, ed ün dekul yela: 1891 uti xamana Volapüka. Timü dönunoganükam kadäma ün 1890 nem ela Poletti ya komädon in lised limanas, ab pas ün 1894 ädagetom diplomi kadämana. Ün setul yela: 1893 älüyumom ad Volapükaklub valemik, kel pifünon fa kadämal Joseph Bernhaupt in Bäyrut (Süriyän). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/19[redakön fonäti]

GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg

Hiel Sir Isaac Newton (1643 yanul 4 - 1727 mäzul 31) äbinom füsüdan, matematan, stelavan, godavan, natavan ä lalkiman Linglänik. Lebuk omik: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, ün 1687 päpüböl e jünu as vobot gretikün nolavajenotema, äbepenon gravitati (ü vetotanämi) valemiki e lonis kil mufa, äfomölo stabi mufava klatädik, kel ädareigon lelogi nolavik levala füsüdik dü tumyels fovik kil e binon nog stab cinäda atimik. Äjonom, das muf yegas su Tal e muf siyegas palonons fa natalonem ot medä äblöfom, das teorod vetotanäma e lons planetamufa hiela Kepler kanons pabalön. Ön mod soik ämoükom dotis lätikün tefü solazänodim ed äprogedükom levoluti nolavik.

Demü mufav, el Newton äbepenom prinsipis dakipa ela momentum ed ela momentum gulik. Demü litav, ädatikom daleskopi fläköl ed ävölfom teorodi köla stabü küped, das prismot dilon liti vietik ad späktrum logädik. Äbepenom i fomülami lona koldikama ed ästudom vifoti tona.

Demü matemat, el Newton dilom ko hiel Gottfried Leibniz völfami difakalkula. Leigo äblöfom leseti telnomik valemik, ävölfom so panemöli „metodi hiela Newton“ ad nilöfikön lü serapüns sekäta, ed äkeblünom stude naätasökodas. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/20[redakön fonäti]

Opabinia regalis

Elaf Opabinia äbinon nim edadeadöl vemo nekösömik petuvöl in fösilöps prima Kambriuma. Bid teik ona: Opabinia regalis, pasevon dub fösilabeds te bal: slet zänodakambriumik di Burgess se British Columbia (Kanadän). Tüvan ona: hiel Charles Doolittle Walcott änemom oni stabü nem bela topik: el Opabin Peak in Belem Klifagik Kanadänik.

Nim at älabon koapi dilagik lunotü zimmets za jöls, ed i plödabomemi müdik. Kap älabon logis jäfidik lul, kelis äkanons givön gebane onsik logamafeli mö ti 360°, e probodi lunik ä flegoviki, kel tefü binod jiniko no kanon paleigodön ko koapadils lifafomas valik nog dabinölas. Len finot proboda äbinons stigs, demü kels teorod pemobon, das pägebons as gleipäms ad fanön fidi (luveratiko nimis smalik). Ämutons dugön fidi lü mud, kel ätopon dis kap, po stab proboda.

Koapadil anik älabon numi cielas e päri lenlagotas kläpafomik, kels sümons ad uts nima nonik timäda at (pläamü elaf Anomalocaris). Lenlagotas lätik kil äfomons göbi. Distü näsäks ed artropodafs votik, kap jiniko no binädon me koapadils pibalöl. Koap jiniko pätegon fa koan müdik, flegovik ä no äkalsiniköl, nen yoins vü dils. El Opabinia no labon röletafis sevädik, bo pläamü elaf Anomalocaris. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/21[redakön fonäti]

Eridanus constellation map.svg

El Epsilon Eridani (ε Eri / ε Eridani) binon cifasökodastel (klada K2) famik eläda Eridanus. No labon nemi lönik calöfik (kösömiko panemon ma lised hiela Bayer), do larabans se jol Lofüda-Frikopik bü tumyels vel lunomiko ägebons nemi: الصادرة Al-Sadirah (Struts Gekömöl). El Epsilon Eridani binon stel kilid ma sökaleod fagota se solasit (litayels 10,522), kel binon logädik nen daleskop. Labon 85% masata Sola, gretoti za oti, ab te 28% stralanämi Sola.

Bal patöfas nekösömikün ela Epsilon Eridani binon späktrum vemo votiköl, labü sesedaliens mödik. Labon zuo feli magnetik vemo nämik e, bai mafams lätik, tulon balna zü ok ünü dels 12 (zao telna vifikum ka Sol). Kod atosa binon yun onik: bäldot ona binon valodo yels 500-balion. To yun oka, labon metalöfi donik, pato tefü ferin. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/22[redakön fonäti]

Portrait of Xaviera Hollander looking naughty.jpg

Jiel Xaviera Hollander (1943 yunul 15) binof penan Nedänik, büo i jinepuedan ä jistelan biomagodemas genik. Pämotof labü nem: Vera de Vries in Soerabaja (attimo in Lindän Nedänik) lä fat yudik: Michiel de Vries (1902-1973), dilekan malädanöpa in Soerabaja, e mot kritik Fransäna-Deutänik. Pos moted oka, el Hollander e mot okik päpladofs ini el Jappenkamp (seatöp pro Nedänans in Lindän Nedänik dü volakrig telid). Pos fin volakriga famül ofik älomädikon in Amsterdam. El Hollander ävisitof eli Barlaeus Gymnasium, ägetof diplomi sekretana, ed ätävof lü Sulüda-Frikopän, e poso lü New York in Lamerikän, kö fino ävedof jinepuedan. Dö belifots okik äpenof bukis stedälik mödik, bevü kels i The Happy Hooker: My Own Story (Jinepuedan Läbik: Konot Lönik Oba, 1971), me kel äsevädikof in vol lölik. Ün 1982 päpübon tradutod Nedänapükik tiädü De happy hooker. Buk at ädistükon oki ün tim at sekü stedäl oka demü kosäd genik, e palecedon as sam literata genasiik ü geneflenik. Ävedon biomagodem labü as stelan jiel Lynn Redgrave. El Hollander epenof siso bukis votik mödik ed eprodof dramatis in Amsterdam. Buk lätik ofik, Child No More (No plu cil), binon konot neläbik deadama mota ofik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/23[redakön fonäti]

Scipionyx Samniticus.jpg

Elaf Scipionyx äbinon dinosaur smalik grupa Theropoda dona-Kretata se Litaliyän. Jünu bomem te bal petüvon, kel binon famik sekü dakip no kösömik koapadilas molik. Binon fösil yunafa, lunotü zimmets za teldegs. Gretot düalafa patäxeton as mets 2. Nem: Scipionyx dekömon de vöd latinik Scipio, e de vöd Grikänapükik onyx: kluv ela Scipio, stimü hiel Scipione Bresilak, talavan, kel äpenom bepenami balid klifafomama, kö fösil at pätuvon. Bidanem: samniticus sinifon: se topäd: Samnium, nem latinik ziläka zü Pietraroja. Fösil at penäinemon el Skippy.

Fösil pätüvon ün florüp yela 1981 fa hiel Giovanni Todesco, fösilisukan no calik, nilü Pietraroja. No äsevölo veüti tuvota okik, älaibinükon fösili bisarik at in distead doma okik jü 1992, ven äkolkömom fösilavanis tel de Mused Sifik Natajenava di Milano: hiels Cristiano dal Sasso e Marco Signore, kels ädasevoms oni as dinosaur Litaliyänik balid. Timapenäd: Oggi ägivon dinosaurile smalik näinemi: Ciro, nem patedik menas se Napoli. Ün 1998, el Scipionyx äpubon su tegod nolavapenäda: Nature. Pacedon atimo as bal virebafafösilas veütikün jünu petüvölas, pos vestig lunüpik ä fikulik äjonon fösilikami plödakösömiko gudiki jäfidämas ninik ona. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/24[redakön fonäti]

Kadäm Volapüka ün 1887.

Kadäm Bevünetik Volapüka, u balugiko kadäm Volapüka (rigiko: kadem volapüka), päfünon ün gustul yela 1887, dü Volapükakongred telid tö München, zeilü dakip e menod Volapüka. Kadäm Volapüka pädönulifükon e pävotastidon telna pos dead ela ‘Schleyer’, sevabo ün yels: 1935 e 2007.

Hiel Schleyer ämäniotom zesüdi ela ‘Völkersprachakademie’ (kadäm pükik bevünetik), kel ömuton kontrolön e pakön lotografi balik menefa, medü “Siunahap” (gased ettimik okik) ya ün mäzul yela 1878id pö notükam volalafaba okik. Pos daved Volapüka tikamagot at äjinon volfön in tikäl ela Schleyer (samo ün 1886, in yeged dö dinits Volapükanefa (pübot nümü 766 se gased setulik) äpenom dö kadämans ü “kademels” balmil foltum fütüriks, äsi dö senätans ü “senatels” tums). Ün yunul ela 1887 medü “Volapükabled” okik änotükom nomemi büfik kadäma, kel öbinädon me 1-ido) cifal, 2-ido) “pladal” (pladulan) cifala (cal at sümon ad vicifal nutimik), 3-ido) “senatels” (senätans) 100, 4-ido) “kademels” (poso “kademans”, nu “kadämans”) anik (balan pro mens balion neta alik). Cals “kademala” (“kadämal”, balan pro mens degbalion neta seimik ü pro degans kadämanas) e “kademana” (kadäman spodöl) pälonöfükons latikumo, sevabo dü kongred di ‘München’.

Kadäm calöfiko pistidon tü 1887, gustul, 9, pö seadod Volapükakongreda valemik telid in ‘München’. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/25[redakön fonäti]

Albrecht Dürer, Selbstbildnis mit 26 Jahren (Prado, Madrid).jpg

Hiel Albrecht Dürer (pronimag: ['al.bʀɛçt 'dy.ʀɐ]; 1471 mayul 21 - 1528 prilul 6) äbinom pänan ä matematan Deutänik. Pämotom ed ädeadom in Nürnberg (Deutän), e sevädom ledino as balan jafanas gretikün gavot]s, kobü hiels Rembrandt e Goya. Gavots onik suvo äfomons sökodi, soäs samo el Paokalüp (1498) e sökods tel dö lügadramat Kristusa: el Lügadramat Gretik (1498-1510) ed el Lügadramat Smalik (1510-1511). Gavots sevädikün ela Dürer binons el Monitan, Dead e Diab (1513), el Salüdan: Yeronimus in studacem okik (1514) ed el Melencolia I (= Glumaladäl I; 1514). El Melencolia I ebinon yegäd diletamas e spekulamas mödikas. Magods famikün oma binons ba boadagavots omik: el Monitans Fol Paokalüpa (1497-1498) se sökod: Paokalüp, el Rinoserod e okpöträts mödik me leül. El Dürer luveratiko no äkötom boadagavotis lönik oka, ab ävobükom gavani skilik, kel äkopiedom fiedo däsinotis omik. Äpänom vobotis relik mödik me leül, äsi vatakölapänotis e däsinotis klilakölikis, kels medü kopieds nutimik ba evedons anu vobots sevädikün oma. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/26[redakön fonäti]

Camptosaurus.jpg

Elaf Camptosaurus äbinon el genus dinosauras honedilabik ä planifidöl dona-Yurata. Nem at sinifon: lasär blegik, bi, ven ästanon su futs fol, koap onik äbinon bo blegik (in Vöna-Grikänapük, kamptos = blegik, e sauros = lasär). Elaf Camptosaurus päbepenon balidnaedo fa Othniel Charles Marsh ün 1879. Nem votik, kel pämobon pro el genus at, äbinon Camptonotus, siämü bäk blegik.

Fösils dinosauras at petuvons gretadilo in Nolüda-Merop; bomem labü nem Camptosaurus prestwichii ye pätüvon in Chawely Brick Pits, Cummor Hurst, in Oxfordshire, Linglän. Fösil at pätuvon, ven träm pävabükon ini lubelaflan, e päbepenon ün 1880 fa hiel Hulke as Iguanodon prestwichii, poso päpladon ini el genus nulik, Cumnoria, poso dönu ini el genus Iguanodon, e fino ini Camptosaurus (fa Lyedekker ün 1889).

Els Camptosauria daülik gretikün älabons lunoti metas 7. Älabons koapis vetik, ab äkanons golön su futs fol, ed i su futs tel, ven ävilons. El genus at binon ba röletaf büogolafa dinosauras grupas Iguanodontidae e Hadrosauridae. Luveratiko äfidon planis smalik me honed papagafomik oka. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/27[redakön fonäti]

Datuvans Bevüslavapüka: el ,Vojtěch Merunka’ ed el ,Jan van Steenbergen’ ünü konfer telid tefü Bevüslavapük (el ,CISLa 2018’) ün Tsyegän

Bevüslavapük (,Medžuslovjansky’, büiko sevädik as el ,Slovianski’ «Slavapük») binon yufapük zonik pro Slavans, pejaföl ün 2006 fa grup pükavanas de läns difik. Pestabon su Vöna⸗Glügaslavapük e su nuiks natapüks Slavik: Rusänapük, Lukrayänapük, Polänapük, Tsyegänapük, Sloveniyänapük, Kroasänapük e.r. Desin binälon in suemovöf pro spikans pükas at. Pük labon gramati balugik, gens kil e fals mäl u vel as pluamanum pükas slavik, dat palärnovon fasilo e vifiko. Bevüslavapük binon stum yuföfik e frutik pro tävans e mens, kels vilons lärnön slaviki püki bal u mödikum.

Jenav Bevüslavapüka tefidon ko valaslavanetim. Gramati balid älautom dü yels 1659-1666 pädan kroasänik hiel ,Juraj Križanić’, petiädöli ,Gramatíčno izkâzanje ob rúskom jezíku’ (Bepenot gramatik dö Rusänapük). El ,Križanić’ pasevom äs valaslavanetiman balid, e pük, keli äbepenom, äbinon jenöfo migot pükas glugaslavik, kroasänik e polänik. Otimo lautans mödik äpüboms pükaproyekis okik, pato ün tumyel 19id e teldil balid tumyela 20id, ven valöpo in Yulop äsüikon netätim. Sams pasevöl binons pükaproyeks hiela ,Ján Herkeľ’ (1786–1853), hiela ,Matija Majar-Ziljski’ (1809–1892) e hiela ,Božidar Raič’ (1827–1886). Too, pos Volakrig Telid, kodü stad bolitik ettimik, valaslavanetim iperon veüti, e suemod püka bevüslavik päfibükon. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/02/28[redakön fonäti]

Retrato de Hernán Cortés.jpg

Hiel Hernando Cortés Monroy Pizarro Altamirano, sevädik as Hernando ü Hernán Cortés, Legraf Balid Fälida di Oaxaca (1485 - 1547 dekul 2), äbinom letävan ä konkeran (el conquistador) Spanyänik, kel äprimom konkerami Lampöräna Laztekik pro hiel Charles: V: reg Kastilyäna ä Lampöran Romänik Saludik primü tumyel 16id. El Cortés ädutom lü menäd kolunanas Spanyänik, kels äprimons timädi balid Koluna Spanyänik Meropas.

Pämotöl in Medellín, in Extremadura: provin Kastilyäna, pö famül donanoubik, el Cortés äsludom ad sukön kosididi oka in Vol Nulik. Ätävom lü nisul: Hispaniola e poso lü Kubeän, kö ägetom länedis ed ävedom dü brefüp sifal zifila. Ün 1519, pävälom as kapiten letävanefa kilid lü kontinän (om it äpelom dilo letävi at). Neflenam omik kol guvan Kubeäna: hiel Diego Velázquez de Cuéllar, äkodon fino lebüdi fa lätikan letävanefe ad gekömön, keli el Cortéz änedemom. Pos lüköm su kontinän, el Cortés benosekiko äfomom laliadis ko pöps topik anik ta votiks. Ägebom as nätäpretan vomi: Doña Marina, kel poso ägivof ome soni. Ven guvan Kubeäna äsedom dünanis okik ad fanäbükön omi, el Cortés äkomipom ta oms ed ävikodom. Äpenom penedis stedöfo rege in Spanyän, äbegölo dasevi benosekis okik pla pön as volutan. Posä äkonkerom Lampöräni Laztekik, el Cortés ädagetom diniti: Legraf Fälida di Oaxaca, du dinit prästigikum virega pägevon noubane löpikum: hiel Antonio de Mendoza. El Cortés ägetävom lü Spanyän ün 1541, kö ädeadom püdiko ab biedäliko. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/01[redakön fonäti]

Palais de la Decouverte Tyrannosaurus rex p1050042.jpg

Fösilav binon vestigam lifafomas rujenavik Tala medü fösils nimik u planiks. Atos keninükon kopafösilis, rutis (ichnites), nimahogis, jiedotis (coprolites) e retotis votik. (Logolös id eli: vönamenav.)

Fösilav nulädik pladon lifi vönädik ini yumed onik medä studon, lio votikams füsüdik taledava valemik (vönataledav) e klimata (vönaklimatav) eflunons lifavolfami, kisi lekositots ägedunons sekü votikams at e flunis kinik geduns onsik elabons su Tal, e lio geduns dilas bofik eflunons lifadistöfi jünuik. Kludo fösilav lunomiko kobovobon ko talav (stud klifas e klifafomamas), äsi ko planav, lifav, nimav e lekolog - jäfüds bejäföl lifafomis e bitikam okas.

Diläds veütikün fösilava binons vönanimav (nims), vönaplanav (plans) e mikrofösilav (mikrofösils). Vönanimavans kanons binön jäfüdisevans dö vönanimav nenvirebik, kel vestigon nimis nen bäkabom, u dö vönanimav virebilabik, kel vestigon nimis labü bäkabom (keninükamü i fösils menik: vönamenav). Mikrofösilavans vestigons fösilis smalikün (ed i mikrofösilis labü völs noganik äs spors, e r.). Dabinons i jäfuds patik nulik gloföl, soäs vönalifav, vönalekolog, vönapadav (stud padas e rutas vönädik) e deadav (stud utosa, kelos jenon lifafomes pos deadam onsik). Studalüods gretikün vestigons klifajüdis e tefs onsik ko timäds talavik e volfami lifafomas. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/02[redakön fonäti]

Hiel Evgeniy Bik (Deutänapüko: Eugen Bieck; Rusänapüko: Евгений Николаевич Бик) (1842–1904) äbinom Volapükan Rusänik se Moskva, tidal Deutänapüka, tatakonsälal ä kaenal miedükamik. Pimotom in ‚Moskva’ (Rusän) tü 1842, prilula del 19id (ü prilula del 7id ma kaled di ‚Julius’ ettimo in Rusän pägeböl). Sis yel: 1878 jü deadamadel oka ätidom Deutänapüki studanes stitoda miedükamik di ‚Konstantin’ (Rusänapüko: Константиновский межевой институт), kö sis yel: 1884 < ädunodom as tidal laidacalik. Zuo ätidom in polütägajul di ‚Komissarov’, in polütägajul lampörik ed in kadetajul kilid. Ün yels: 1880id ipreparom tidabuki okik Deutänapüka, dabükots kil kela päpübons. Tidamedöm et pistabon su reid vödemas dabinik yumedik, kelos äbinon ettimo mod vemo nulädik. El Evgenij Nikolaevich äbinom liman sonemika konfera tidalas stitoda, sevabo konsälalefa stitoda miedükamik di ‚Konstantin’ in ‚Moskva’. Id äbinom Volapükinolan süperik. Jenot balid küpidik Volapükamufa in Rusän äbinon spikäd notidik omik dö pük ela Schleyer pö lärnasekion kluba lezilanas nolas kaenik in ‚Moskva’ tü 1886 febul 15 (su tiädapad sotüla pebüköl dät votik pegevon, sevabo: yanul 27, ü yanul 15 ma kaled evönädiköl). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/03[redakön fonäti]

Volodymyr Scherbitsky (cropped).jpg

Hiel ,Volodümür Vasülyovüc Jcerbüzküy’ (Lukrayänapüko: Володимир Васильович Щербицький) (Verhnyodniprovsk, 1918 febul 17id - Küyiv, 1990 febul 16id) äbinom bolitan Lukrayänik. As sekretan balid Paleta Kobädimik Lukrayäna dü yels 1972–1989 äbinom pösod veütikün in Sovyätarepüblik Sogädimik Lukrayänik.

Ästudom in zif Dnepropetrovsk pö Stitod Kiemavik-Kaenavik ed äfistudom ün 1941. Poso ävobom as kaenal. Ün 1955 ävedom sekretan balid Paleta Kobädimik Lukrayäna (ela ,K.P.U.’), kel äbinon diläd Paleta Kobädimik Sovyätabalatama (ela ,K.P.S.S.’), in provin Dnepropetrovsk. Ün 1957 ävedom paletasekretan ela ,K.P.U.’, ün 1971 liman bolitabüra ela ,K.P.S.S.’. Dü yels 1961-1963 e 1965-1972 el ,Jcerbüzküy’ äbinom reiganefapresidan Sovyätarepüblika Sogädimik Lukrayänika. Pos necäl hiela ,Petro Jelest’ as sekretan balid ela ,K.P.U.’ ün yel 1972, el ,Jcerbüzküy’ äsökätom omi. Kludo el ,Jcerbüzküy’ ävedom pösod nämädikün e veütikün in sovyätarepüblik at. Äbinom kompenan fiedik dugana Sovyätabalatamik: hiela ,Leonid Brejnev’. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/04[redakön fonäti]

Däsinot ela Daspletosaurus.

Elaf Daspletosaurus (LFB: [das'plitosɑrəs]), kela nem sinifon „lasär jeiköl“ (Vöna-Grikänapük δασπλήτο-: „jeikik“, e σαύρος: „lasär“) äbinon dinosaur grupa: Theropoda, kel älifon dü fin Kretata in Nolüda-Merop.

Timakompenaf elafa Gorgosaurus, el Daspletosaurus pästabon su bomem, dö kel primo ätikoy, das äbinon bid no päbepenöl ela Gorgosaurus. Atimo bid bal ela Daspletosaurus: D. torosus, ya pezepon calöfiko. Tüv brefabüik fösilas ela in Montana (Lamerikän) jiniko binon bid votik (no nog penemöl) ela Daspeltosaurus. Kran fösila at ye sümon plu ad el Tyrannosaurus, ka ad el D. torosus; ba binon samaf foma bevüik. Pluamanum fösilas petuvöl äbinons in Alberta (Kanadän); aniks petuvons in New Mexico (Lamerikän).

Ya pemobos, das el Daspletosaurus binon büogolaf nemediko elafa Tyrannosaurus. Koap gretöfik, masatilabik elafas Tyrannosauridae bal at, äsi sümots anik pö kranabinod, jonons jiniko röleti nilöfik vü ons. Vestigans anik igo lecedons, das el Daspletosaurus binon bid ela Tyrannosaurus (el Tyrannosaurus torosus), ab mob at no pelasumon valemiko. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/05[redakön fonäti]

Van Maanen's star.gif

Stel hiela Van Maanen binon nänastel veitik telid ma sökaleod tüvama, ä kilid ma sökaleod fagota de Sol (po els Sirius B e Procyon B). Topon fagotü litayels 14,4 de Sol, in steläd: Sifits (Pisces), e labon lönamufi vo vifiki: 2,99" a yel. Binon tu stralafibik, adas kanon palogön me logs. Masat onik leigon 7/10 masata Sola, ab diamet e stralanäm onik binons mödo läs, ka uts Sola. As nänastel veitik, binon tefädiko koldik, e späktrum onik jonon metalis ab no hidrini u helini. Kold tefädik ona jiniko sinifon, das binon stel ya vemo bäldik, ba bäldotü za (u plu) yels 10.000-balion (ibä nänastels veitik binons primo go vamik, ab koldikumons pianiko du tim pasetikon). Labon diamet milmetas za 12.500 (boso läs ka diamet Tala: milmets 12.800). Sekü atos, densit ona binon levemo löpik: touns 1,2 a kübazimmet. Pätüvon ün 1917 fa stelavan Nedänik: Adriaan Van Maanen. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/06[redakön fonäti]

Dora d'Istria.jpg

Jiel Dora d'Istria (1828 yanul 22 - 1888 novul 17, magälanem jidüka: Helena Koltsova-Massalskaya, pämotöl Elena Ghica ü Elena Gjika) äbinof lautan romatik Lalbanänik-Rumänik e vomiman. Pämotof in Bucureşti as limaf famüla: Ghica (äbinof daut hiela Mihai Ghica) ed as jinef plina areigöl: Grigore IV Ghica). Ägetof dugäli legudik, keli äfövof in foginän: primo in Dresden (Deutän), poso in Wien (Lösterän), Venezia (Litaliyän) e fino in Berlin (Deutän), kö äblöfof noli okik dö Vöna-Grikänapük hiele Alexander Von Humboldt. El d'Istria ägetävof lü lomän okik ün 1849, kö ämatof ko dük Rusänik: Alexander Koltsov-Massalski. Älödof dü yels anik in Rusän Lampöränik, ledino in Sankt Peterburg, ab neai äplidof lecedi Rusäna-netimik himatana okik e bümicödi lortodoxik kura Lampörana Rusänik: Nikolay I. Ven saun ofik äbadikumon sekü klimat in Sankt-Peterburg, el d'Istria älasumof konsäli himatana okik ed ätävof lü Zänoda-Yurop, primo lü Jveizän, kö äblibof dü yels anik, poso lü Grikän e Smala-Siyop. Fino ägetävof lü Litaliyän ad lödön in dom gretik in Firenze. Pos atos nog ätävof lunomiko lü Fransän, Lireyän e Lamerikän. As lautan (ön nem: „d'Istria“, äpenölo ledino in Fransänapük), päküpedof balidnaedo ün 1855. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/07[redakön fonäti]

Pated ela Dilong se Mused Lamerikänik Natajenava, New York.

Elaf Dilong (se Tsyinänapük: 帝 sinifü „lampör“, e 龙 lóng sinifü „drak“, o. b. „lampör-drak“; vöd: 龙 lóng „drak“ pagebon kösömiko in Tsyinänapük ad nemön dinosauris, soäs el „saur(us)“ in Vesüdän) binon dinosaur plümilabik smalik famüla: Tyrannosauridae se prim Kretata, pätüvöl in Fomam di Yixian in provin: Liaoning, in Tsyinän. Nem bida: paradoxus, binon fom latinik vöda Vöna-Grikänapükik: παράδοξον sinifü ta nol vönaoloveik. Dinosaur at älifon bü yels za 130-balions. Binon balaf dinosauras balid ä primöfikünas famüla: Tyrannosauridae, e pätegon fa plüms. Nem obik tikodükon dö yüm no kösömik vü elaf T. rex e plüms: drak Tsyinänik miteodik, ab no pespetölo smalik ä plümilabik.

Plüms kanons palogön su skin efösiliköl göba e maxüla. No binons lölöfiko pedagloföls äs plüms nutimik: änelabons stagili zänodik e pägebons ad vamükön, no ad flitön. Els Tyrannosaurus daülik, in Alberta (Kanadän) ed in Mongolän petuvöls, labons skin efösiliköl, kels jonons jiniko te tegülis patedik dinosauras gretik votik. Mögos, das yunafs äbinons plümilabiks, ab äperons plümis dü glof oksik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/08[redakön fonäti]

Tiaqd2014.jpg

Vög Volapüka binon gased Volapükik teik nog papüböl (pefünon fa hiel Ralph Midgley: guvan Volapükanefa). Hiel Ralph Midgley (Greta-Britän) äpreparom segivotis balid gaseda okik finü yel: 1989, ab nomöfiko, efe almuliko, äpubon te sis yel: 1990 (yelod balid). Dü yel bal püba tiäd gaseda äbinon: “Pened Komunik Volapükaflenes Valöpo”. Reidans anik älecedons tiädi somik nejöniki, kludo ün yel: 1991 pivotükon ad “Flenef Bevünetik Volapüka” (ko donatiäd: “Sirkülapenäd ad Volapükanef”, latikumo: “Sirkülapenäd lü Volapükaflens valöpo”) ma nem kluba, kel i pifünon fa ‘Ralph Midgley’. Ün yel: 2004 redakan it telidnaedo äfeablunedom gasedi, efe atna ad “Vög Volapüka” (nem at jünu pagebon). ‘Ralph Midgley’ äredakom gasedi almulik at jüesa novul yela: 2014, kü hiel Hermann Philipps: cifal (Deutän) < ävedom redakan nulik. Dü redakam oma boso pävotükon donatiäd ela “Vög Volapüka” (“Sirkülapenäd Volapükaflenes valöpo”, “Sirkülapenäd Volapükanes valöpo”). Sis prilul ela 2020 redakan binom el Daniil Morozov: vicifal (Rusän). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/09[redakön fonäti]

Stapledon plaque, Simon's Bridge.jpg

Hiel William Olaf Stapledon (1886 mayul 10id - 1950 setul 6id): Britänan äbinom filosopan ä lautan bukas flunilabik anik magälaliterata nolavik. Vobod oma äflunon stedöfo hielis Arthur C. Clarke, Brian Aldiss, Stanisław Lem, C. S. Lewis e John Maynard Smith, e nestedöfo äflunon votikanis mödik, äkeblünölo tikamagotis so mödikis magälaliterate nolavik, das no kanons palisedön. Do buks omik äpubons bü jaf vöda: lovemenim ün 1966, stad lovemenik e sustäläkt (binädölo me seveds pösodik mödik) dönuons oki in konots omik. Star Maker („Stelel“) ninädons bepenami balid sfera hiela Dyson (Hiel Freeman Dyson it äsagom, das igetom tiketi at danü konot ela Stapledon). Last and First men („Mans lätik e balids“) labon i bali bepenamas balid kaenalava gerädavik e votükama planetas lölik. Sirius tefon dogi, kelas täläkt palöpükon ad nivod menik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/10[redakön fonäti]

Trex edited.jpg

Elaf Tyrannosaurus (siämü: „lasär tirenik“) binon dinosaurabid (Tyrannosaurus rex), kel duton lü famül: Tyrannosauridae rooda Saurischia (lurooda Theropoda). El T. rex binon bal dinosauras suvüno pamäniotölas in kuliv pöpedik zü vol lölik. Älifon in taledadil, kel nu binon dil Nolüda-Meropa. Fösilavans anik cedons, das elaf Tarbosaurus bataar Siyopik äbinon bid votik ela Tyrannosaurus, du votans kredons, das el Tarbosaurus binon nesekidik.

Soäs els Tyrannosauridae votik, el Tyrannosaurus äbinon mitifidaf telfutik labü kran gretik päleigavetöl fa göb lunik ä vetik. Leigodü pödalims gretik ä nämiks, föfalims türanosaura äbinons smaliks ed älabons doatis te tel. Do anafs dinosauras votik grupa Theropoda äleigons ud äpluons lä T. rex tefü gretot, türanosaur äbinon gretikün famüla: Tyrannosauridae ä balaf yagafas taledik gretikün, lunotü mets plu 12 e vetotü touns za 7,5.

Fösils elas T. rex anik petuvons in klifafomams Nolüda-Meropik dätü fin Kretata (period di Maastricht, bü yels za 65-balions); äbinon balaf dinosauras latikün ädabinöl bü dadeadamajenot ün Kretat-Tärtsiär. Bomems plu 30 ela T. rex pedientifons jünu, aniks ti lölöfiks, kelos edälon leduni vestigas veütik dö lifav ona, äs lifajenäd e lifamafav. Fidamakösöm e mufamavif ela T. rex ye nog padöbatons. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/11[redakön fonäti]

Auguste Rodin: „Tikan“ (1880-82), se el Ny Carlsberg Glyptotek in København.

Filosop (se Vöna⸗Grikänapük: φιλοσοφία, sinifü „sapilöf“), distü nolavs, no labon studadomeni gudiko pemiedetöli. In valem kanoy lelogön oni as töbid ad kontrolön u fümükön tikami ön mod krütik ä tikävik, as vätälam metodik, kel lüodikon buo lü plänäd valemik levala e dabina menik. Steifül alik ad miedetön suemodi: „filosop“ u studadomeni ona binon ya bal yegädas filosopa it. Prim tikama filosopik Vesüdäna, ün tumyel 6id b. K., malon i daved jenotem tikäla yuropik. Me filosop e matemat vöniks, distü levalilogam netikälik miteoda, tikam menik sitöfik ä nolaviko ävolföl äjonon oki. Ünü tumyels, jäfüds e metods difik volivestigama e nolavas ädavedons se filosop ed ädistükons okis de ods.

Do vöd: „filosop“ licinon in vönaoleikod vesüdik, pösods mödik in jenotem kulivas votik ebejäfons yegädis sümik ön mods sümik. Filosopans lofüdäna pabespikons in yeged: Filosop lofüdäna; filosopans Nolüda⸗Frikop e Smala⸗Siyop ye palecedons as lü filosop vesüdik dutöls, ibä äkosädons kösömiko ko Yurop. As zänajäfüds filosopa kanons palecedön tikav (o. b. nolav tikama verätik), südav (o. b. nolav dunama verätik) e metafüd (o. b. nolav kodas balid dabina e lejenöfa). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/12[redakön fonäti]

Beethoven.jpg

Hiel Ludwig van Beethoven (Bonn, 1770 dekul 16 - Wien, 1827 mäzul 26) äbinom noatädan Deutänik. Om e hiel Mozart palecedoms noatädans gretikün vola. Änoatädom musigotis 138, ninädü: sümfon 9id, pianodakonsärt 5id, Viälakonsärt, el sonata pianoda 32id, e lop.

Famül hiela Beethoven älödon in Bonn, in Deutän, ab büröletans oma äkömons se Nedän (äsä klülädon se famülanem omik: van Beethoven, no von Beethoven). Lefat oma ibinom kanitan famik. Fat oma ägivom ome musigilärnodis mödik ä lunikis, ba ad kodön omi vedön el „Mozart nulik“. Ven äbinom man yunik, äfealotädom ini Wien, kö ästudom ko hiel Haydn. Dabinon konot (kel luveratikumo no binon verätik), ma kel el Mozart älielom musigön omi lä pianod ed äküpetom: „okoedom lilön oki in vol“. Bal se dins nekredovikün tefü Beethoven binon, das ävedom sudik dü lifüp oka. Pro noatädan, sudiköf binon mu jeikik: el Beethoven no plu äkanom lülogo musigön me pianod, e balna igo äbetikom oksaseni. Too, äbleibom noatädön, bi älabom fägi ad lilön musigi in kap oka. Noatäds gölik gudikum oma äbinons pro pianod, keli äpledom vemo gudiko, e ninädons elis piano sonata: Moonlight (op. 27/2) e Pathétique (op. 13). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/13[redakön fonäti]

Rhamphorynchus gemmingi jconway.jpg

Elaf Rhamphorhynchus äbinon pterosaur lunagöbilabik timäda: Yurat. Nem onik sinifon „maxül honed(afomik)“. Äbinon lunotü zimmets te 17,5, ab älabon flitämatenoti zimmetas 100. Äbinon primöfikum, ka elafs Pterodactyloidea. Älabon göbi lunik labü finot diamainafomik. El Rhamphorhynchus luveratiko äfidon fitis. Kredoy, das bal metodas onik ad yagön äbinädon me tränam honeda in vat ad fanön e jedön fitis ini gug, kö ädabinon „sakäd“ sümik ad ut peleka (nog logädik pö fösils anik). Do fösils anik ona petuvons in Linglän, fösils gudiküno pedakipöl äbinons in stonöp di Solnhofen in Bayän (Deutän). Mödiks fösilas at edakipons noe bomis, abi nüpeds koapadilas molik soäs flitäms e göb. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/14[redakön fonäti]

ArieDeJong.png

Dokan Arie de Jong (Nedänapüko: [ˈaːri dəˈjɔŋ]; 1865 tobul 18 in Jakarta - 1957 tobul 12 in Putten) äbinom Volapükan Nedänik, danü kel Volapükamuf ägeton nämi nulik in Nedän. Noe ärevidom Volapüki, äjafölo fomi nuik püka hiela Schleyer, abi (kobü Volapükans ettimik votik) älelifükom Volapükaklubi Valemik Nedänik ed äfünom Dilädi valemik Feda Volapükaklubas. Äfünom ed äredakom i Volapükagasedi pro Nedänapükans: gased teik ettimik in Volapük, kel älabon lifi lunüpik (yelas 31: 1932-1963). Äpenom Gramati Volapüka, lölöfiko in Volapük, ed eli Wörterbuch der Weltsprache (Vödabuk Volapüka) in Deutänapük. Ätradutom Diateki Nulik se Grikänapük, äsi literatotis votik mödik. El Arie de Jong gidiko palelogom as Volapükan veütikün timäda nuik Volapükajenotema. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/15[redakön fonäti]

Gutenberg.jpg

Hiel Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (zao 1400 - 1468 febul 3) äbinom goldismitan ä bükan Deutänik, kel ädatuvom bükami me tonats mufovik in Yurop (zao ün 1439) äsi in valem bükami cinik. Vobot veütikün oma: Bib ela Gutenberg, i sevädik as bib 42-lienik, pelofon vemo sekü kaliet jönavik ä kaenavik löpik oka.

Vü keblünots bükave, kels pegivülons ele Gutenberg, binons: datuv tonatas metalik mufovik, datuv metoda ad mekön mödotis gretik onas (lemödajafäd), geb niga me leül pämeköla, e geb bükapediana binü boad, sümika ad learafluki- e vinipedians ün ettim pägeböls. Ab tiket jenöfiko veütik oma äbinon geb binetas valik at as sit plagik. El Gutenberg ba ya äkanom gavön; palesagos, das ivobom pö kuprinigav ko lekanan sevädik as Mastan Pledakadas. Motoy ye demön, das vestigams nulik ba ojonons, das geb tonatas mufovik äbinon volfam komplitikum, pö kel äkompenons tops e pösods distöfik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/16[redakön fonäti]

Wiwaxia corrugata

Elaf Wiwaxia corrugata binon nimabid edadeadöl (lunotü zimmets za luls), sevädik te medü fösils petuvöl in slet zänodakambriumik di Burgess se Kanadän. Do el Wiwaxia sümon ad müuls bi älabon eli radula gudiko pävolföl, no kanon jenöfo padadilädön bevü jelanims bi älabon elis sclerites (lenlagots spinöfik), ab in klad: Aplacophora.

Dadiläd ela Wiwaxia', igo el phylum, lü kel duton, binon säkäd no nog petuvedöl. Hiel Charles Dolittle Walcott: balidan, kel äbepenom eli Wiwaxia ün 1911, äleigodom oni lä vums klada polychaetes. Hiel Simon Conway Morirs ün 1985 äbaicedom, das dabinons süms ad elafs polychaetes, ab els sclerites jiniko no kanons paleigodön lä tegüls (elytra) elafas annelidae. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/17[redakön fonäti]

Hiels Platon ed Aristoteles (det), se pänot hiela Raphael (Stanza della Segnatura, Roma). El Aristoteles palelogom as fat metafüda.

Metafüd binon donajäfüd filosopa, kel jäfon me natäl lejenöfa, bina, e vola. Nem onik licinon se vöds Vöna-Grikänapükiki μετά (metá) (siämü „po“) e φυσικά (füsiká) (siämü „natikos (valik)“), tefölo vobotis vönik dö nat hiela Aristoteles; o. b., vobots dö utos, kelosi el Aristoteles änemom „filosopi balid“ - e dö utos, kelos atimo panemon „metafüd“ - äpubons po yegeds omik dö nat (dö „natikos“). Metafüd bejäfon säkis soäs:

  • Natäli kisik labon-li lejenöf?
  • Pladi kinik labon-li menef in leval?
  • Köls binon-li pösodöfik u dinöfiks?
  • Vol dabinon-li plödü tikäl?
  • Natäli kinik labons-li yegs, jenots, tops?

(Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/18[redakön fonäti]

Viktor Dyk.jpg

Hiel Viktor Dyk (1877 dekul 31 in Pšovka u Mělníka – 1931 mayul 14 in Lopud) äbinom lavogan, lautan poedotas, konedas e dramatas ä bolitan (i lautan bolotik) Tsyegänik sevädik. El Dyk dutom (kobü hiels Petr Bezruč, Fráňa Šrámek e Karel Toman) lü menäd lautanas, kels pos prim tumyela 20id ävolutoms ta „Sogäd Bolitik“. Älautom satüris brefik ed älöfom setülis nomik ä ritmutilabikis. Lautots omik älabons suvo „püni“, ed ägebom vilöfo tacedi. Prims lautotas omik älabons kaladi nekrediälik, kodä äbelifom miseki volutas primü yelas 1890. Konlets omik labons tefis nilik ko vobod grupa timapenäda Moderní revue (Gased Nilädik).

Ästudom in gümnad in Praha (balan tidanas omik äbinom hiel Alois Jirásek) e poso in Diläd Lavoga Nivera ela Charles in Praha. De 1907 jü deadam oka ävobom pö redak timapenäda: Lumír, e poso i pö el Samostatnost (Livät). De 1918 äbinom i redakan gaseda: Národní listy (Pöpagased). Dü Volakrig Balid päpladom ini fanäböp kodü jafed bolitik okik ta Lösterän-Macarän. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/19[redakön fonäti]

Fut ela Tyrannosaurus Rex

Lurood elafas Theropoda (in Vöna-Grikänapük: lunimafuts) binädon me dinosaurs telfutik rooda Saurischia. Do äbinons cifadilo mitifidafs, num semik famülas vü els Theropoda ävolfükons planifidi dü Kretat. Elafs Theropoda balidnaedo äpubons ün laf telid Triata, bü yels za 220-balions. Äbinons mitifidafs teik de prim Yurata jü fin Kretata, bü yels za 65-balions. Atimo papladulons fa bödabids liföl za 9.300s, kels ävolfons ün laf telid Yurata stabü dinosaurs patädik grupa: Coelurosauria. Bevü els Theropoda binons dinosaurs mitifidik famikün ä gretiküns: elafs Spinosaurus (gretikünaf, lunotü mets za 16s), Tyrannosaurus, Allosaurus, ed i Velociraptor (kels valiks äpubons in biomagodemasökod: Jurassic Park). Lü grup at dutons i böds, vü kels smalikünaf: Mellisuga helenae ü bienakolibrit, lunotü zimmets 5 jü 6s. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/20[redakön fonäti]

František Vladimír Lorenc 001.jpg

Hiel Francisco Valdomiro Lorenz (Tsyegänapüko: František Vladimír Lorenc; 1872 dekul 24 in Zbyslav, ettimo in Lösterän-Macarän, atimo in Tsyegän - 1957 mäzul 24 in Porto Alegre, Brasilän) äbinom Volapükan ä Sperantapükan Tsyegänik, kel älifädom dili gretikum lifüpa okik in Brasilän. Äbinom polüglot (äsevom pükis plu jöldegis) ä lautan lebukas plu tumas, kelas 56 päpübons. Äbinom i laniman ä spirutan; mödiks lautotas omik tefons lifi relik e dabini lananas (ätradutom ini Sperantapük vödemi hindutik: „Bhagavad-Gita“). Äbinom i strologan: dü yels mödik äpübom „Kaledi Tikama“ (Almanaque do Pensamento, in Portugänapük): kaled strologik, kel jünu nog dabinon. Äbinom liman ela Círculo Esotérico de Comunhão do Pensamento (Zirkül Soterik Komuina Tikama). Äbinom „dokan kabaala“ sogoda: Rosadakrod; äbinom i libamasonan.

El Lorenz pämotom in vilag: Zbyslav, son hiela František Lorenc: mülan pävobüköl jiela, e jiela Tereza (Viktová pimotöla) ed älabon svistis fol. In Kolín, bäldotü lifayels te degluls, älärnom Volapüki. Pos yels tel ye äprimom ad lärnön Sperantapüki, ed ävedom slopan lanälik ona: älautom tidabuki balid Sperantapüka pro Tsyegänans, ya ün 1890 päpüböli, mö yels te kils pos pub ela „Unua Libro“ (Buk Balid) hiela Zamenhof. Ün 1889 ätidom Sperantapüki in lötidöp: „U Pŝtrosů“, in Praha. Sperantamuf in Praha älabon ettimo kaladi bolitik (pro püd valemik e pro votikam sogäda), kelos no äpliton reiganefi Lösteränik-Macaränik. Klu ün 1893, sekü kods bolitik, ämutom lüvön lomäni okik, ed ävegom lü Brasilän. Ün 1894, pos fikuls mödik, älomädikom in vilag: São Feliciano, in tat: Rio Grande do Sul, kö äfeilom e (lätikumo) ävedom julatidan. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/21[redakön fonäti]

Anton Chekhov with bow-tie sepia image.jpg

Hiel Anton Pavlovic Cehov (Rusänapüko: Анто́н Па́влович Че́хов [ɐnˈton ˈpavləvʲɪtɕ ˈtɕɛxəf]; 1860 yanul 29 - 1904 yulul 15) äbinom konotilautan ä dramatavan Rusänik. Pämotom in Taganrog, in Sulüda-Rusän, tü 1860 yanul 29, ed ädeadom sekü ftisid in lekälöp: Badenweiler, in Deutän, tü 1904 yulul 15. Karier omik as dramatilautan äprodon klatädavobotis fol, e konots gudikün omik pastunidons fa lautans e krütans. El Cehov ävobom as sanan dü dil gretikün kariera literatik oma. „Sanav binon jimatan obik“, äsagom balna, „e literat binon jilelöfäb obik“.

El Cehov älüvon teati pos seks negudik dramata: Mev ün 1896; ab dramat at pädönuliföfükon ad lobül valemik fa Lekanateat di Moskva hiela Konstantin Stanislavski, kel poso äprodon Ziom Vanya ed i dramatis lätik tel ela Cehov: Sörs kil e Celepagad. Lautots fol at binons plödakösömiko letodiks dramatanefe äsi publüge, bi pla dramatam kösömik el Cehov lofom „teati vima“ e „lifi in vödem blunöli“. Ne valikans ädigidons fikuli at: hiel Lev Tolstoy äsagom balna ele Cehov: „Sevol-li, no kanob sufälön eli Shakespeare, ab dramats olik binons badikums.“ (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/22[redakön fonäti]

Minmi paravertebra dinosauria.png

Elaf Minmi, kel pänemon bai el Minmi Crossing in Laustralän (kö pituvon), äbinon bid smalik lü grup: Ankylosauria ädütöl. Älifon dü löpa-Kretat, bü yels za 119-113-balions. Nem onik äbinon brefikün dinosauranemas valik; ab nu dinosaur: Mei, mitifidaf se Tsyinän, labon diniti at. Jiniko äbinon balaf nimas benosekikün timäda onik: fösils mödikum ela Minmi petuvons, ka fösils dinosauras Laustralänik valik. Bomems ti lölöfiks luls petuvons in tops difik Laustraläna.

Elaf Minmi pätuvon nilü Minmi Crossing, in fomem di Bungil, nilü Roma in Queensland, Laustralän. Päbepenon ün 1980 fa Ralph E. Molnar. Bü tüv elafa Mei, älabon nemi brefikün dinosauras valik. El Minmi äbinon dinosaur tegilabik se grup: Ankylosauria (nog tu primöfik ad padadilädön bevü elafs Ankylosauridae ud elafs Nodosauridae), kel äbinon folfutilabik ed älabon göbi lunik. Soäsä elafs Ankylosauria votik, el Minmi äbinon planifidik, kel äfidon planis lövik (a. s. filigis, jugis smalik, e r.). Älabon tegi düfik su kap, bäk, bälid, lögs e göb okiks. Distü elafs Ankylosauria votik ye älabon bomis, kels ästäänikons fagotaleigiko nilü flans virebas onik (kod nema nolavik oka, M. paravertebra). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/23[redakön fonäti]

Mebamal pededietöl tonate «ö» in ,Süktüvkar’.

Süryenapük ü Komiy⸗Süryenapük (Коми кыв, Komi kyv), suvo naedilo Komiy panemöl, binon bal pükas Luralänik, fagoröletik ko Suomiyänapük e Lestiyänapük. Paspikon as natapük in Repüblik Komiyanas vesüdü Lural in Fed Rusänik fa mens za 156 000 ün 2010. In repüblik at Süryenapük binon pük calöfik kobü Rusänapük. Grups smalikum spikanas lödons in dils votik Rusäna, as sam in ziläk ela ,Kirov’, in ziläk itreigik elas ,Nentsü’ ed in ziläk ela ,Hantü-Mansiysk’, asä in Lukrayän e Kasakistän. Süryenapük binon bal fomas kil püka mödazänodik Komiy, kel plä on ninädon Komiy⸗Pärmyakapüki (paspiköl in ziläk Komiy⸗Pärmyakik) e Komiy⸗Yazvinapüki (paspiköl in dil nolüdalofüdik läna Pärmänik). Kobü Votyakapük Komiy fomon grup pükas Pärmik. Soäs valiks püks Luralänik Süryenapük binon pük vemo kobioklebik. Dabinon dialegs deg.

Komiy labon jenavi nitedik. Pos Macaränapük äbinon balid pük Luralänik papenöl. Ün tumyel 13id kleudan: hiel ,Stepan Hrap’ ädatikom Komiye penäti lönik, nutimo äs lafab Vöna⸗Pärmik, ,Anbur ’ ü ,Abur’ pasevöli. Lafab at, libiko su lafab kirilik e lafab Grikänik pestaböl, pägebon ad penön Süryenapüki jü tumyel 17id, kü lekredanasedäbs Rusänik änüdugoms lafabi kirilik, ab latikumo ye pägebon lunomiko, b.v. fa poedan: hiel ,Ivan Kuratov’. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/24[redakön fonäti]

Georg Cantor2.jpg

Hiel Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor (1845 mäzul 3, St. Petersburg, Rusän - 1918 yanul 6, Halle, Deutän) äbinom matematan Deutänik. Sevädom ledino as jäfan mödotateoroda. El Cantor äfümetom veüti baiäda bal-tä-bal bevü mödots, ämiedetom mödotis nenfinik e gudiko peleodükölis, ed äblöfom, das nums jenöfik binons „mödikums“ ka nums natöfik. Ibo, teorod ela Cantor labon as sek dabini „nenfina nenfinas“. Ämiedetom numis voik e sökaleodikis, äsi kalkulavi onsik. Vobots ela Cantor älabons veüti legretik pro filosop, soäsä om it äsevom.

Vobots ela Cantor äkodons taduni pö matematans timakompenik soäs hiel Leopold Kronecker e hiel Henri Poincaré, e poso i hiel Hermann Weyl e hiel L. E. J. Brouwer. Hiel Ludwig Wittgenstein älabom taspikülis filosopik. Lüäl neflenöfik timakompenanas omik ün paset päblamon demü jenets dönuamik nenkuradäla malädik de 1884 jü fin lifüpa omik, ab jenets at kanons nu palelogön as seks luveratik maläda telpovik. Ün atim, pluamanum gretik matematanas, kels ni binons bumimans ni finilabimans, dasumons vobotis ela Cantor tefü mödots lovefinik e kalkulav, dasevölo onis as paradigicen veütik. Äsä hiel David Hilbert äsagom: „Nek kanon momofön obis se parad fa el Cantor pejäföl.“ (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/25[redakön fonäti]

Stamps of Romania, 2005-011.jpg

Elaf Elopteryx (siämü: „flitäm smalik“) binon el genus dinosauras grupa: Maniraptora, stabü brekots fösilik petuvöl in klifs dona-Kretata se Rumän. Bid patedik: elaf Elopteryx nopcsai, sevädon teiko stabü logabomabrekots (femora) tel, e sekü atos pacedon fa fösilavans mödikün as nem dotik (nomen dubium).

Dinosaurs votik tel grupa Theropoda, leigo sevädiks stabü brekots nemödik (elafs Bradycneme draculae e Heptasteornis andrewsi), panemons stabü fösils Rumänik perioda ot, e bofiks ya pägivülons ün paset ele Elopteryx. Bofikafs pänemons fa els Harrison e Walker ün 1975, e päbepenons as „lüls Kretata“. Studs e vobots mödik ätöbidons ad fümetön, kis äbinons nims at (Weishampel et al. 1991; Le Loeuff et al., 1991; Csiki e Grigorescu, 1998; Naish 2004); kösömiko leigodons onis lä elafs Troodontidae (a. s. Paul 1988; Wieshampel et al. 1991) ud elafs Dromaeosauridae (a. s. Le Loeuff et al. 1991; brefabüikumo, els Csiki e Grigorescu (1998) äcedons elis Bradycneme e Heptasteornis otsinifikis, lü grup elafas Avetheropoda dutolis, ed eli Elopteryx nemi dotik vü els Maniraptora. El Nash (2004) äkredon ye, das el Heptasteornis duton lü grup elafas Alvarezsauridae; nims votik tel no pämäniotons. Ibä fösils bidas at binons te brekots, döbat at nendoto pofövon. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/26[redakön fonäti]

Schac4b.jpg

Hiel Anton Schacherl äbinom Volapükan Lösteränik. Pimotom tü del 24id novula yela: 1872 tö ‚Plattetschlag’ (tsyego: vilag ‚Mladoňov’ nilü ‚Český Krumlov’) in Lösterän-Macarän. Äbinom lautan Deutänapükik e Volapükik, äpenom yegedis pro gasedem topik, äredakom gasedis anik dabüköpa: ‚Moldavia’, bevü votiks els ‚Dorfbote’ (pö kel äcalovobom as redakan sis yel: 1898; Volapüko tiäd penäda almulik at ätononöv: „Nunian vilagik”), ‚Waldheimat’. Püb lätika pifinükon ün yel: 1933, e leigüpo el Schacherl päsädünikom tefü caladinits ad vedön bäldapänsionäb. Äredakom i pübotis votik dabüköpa: ‚Moldavia’ (dalaban: ‚Franz Xaver Reitterer’). De yel: 1900 jü 1902 < äbinom redakan periodapenäda: ‚Agrarischem Presse’ („Penäd feilimik”). Id älautom bukis anik pädedietöl vestiges kuliva, rela, topikas jenava, konädas, pöpalidas e pöpaspiketas. Äpenom mödikosi dö konädav topäda lomik okik: fot Bömänik sonemik (Deutänapüko: ‚Böhmerwald’, tsyego: ‚Šumava’). Ün yel: 1895 < äpübom lautoti Volapükik okik tiädü „Al kulivavestig nulikün” („Ad kulivavestig nulikün”). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/27[redakön fonäti]

AndrewDrummond2.jpg

Hiel Andrew Drummond (Britäna-Linglänapüko: [ˈændɹuː ˈdɹʌmənd]) binom lautan se Edinburgh (Skotän). Pals bofik oma äbinons pükitidans. Ästudom pükis in nivers di Aberdeen e di London. Penom dilatimo, e vobom as programan. Plä lekoneds oka: An Abridged History, A Hand-book of Volapük, Elephantina e Novgorod the Great, älautom konotis mödik (no pepübölis), äsi tradutodis se Deutänapük.

Do no binom Volapükan legik, elautom lekonedi tiädü: A Hand-book of Volapük (Tidabuk Volapüka), in kel bepenom tävaventüris söla Gemmel Justice, Volapükan mu lanälik, kobü el Sir Thomas Urquhart foltumyelik, e komip oma ta leneflen badälik: dokan Bosman, slopan Sperantapüka. Lekoned at ninädon i gramati brefik Volapüka rigik sa taibs gramatik, okskilükams e lised vödas Volapükik za lultums: buk kanon pagebön as nüdugot ini Volapük rigik. El Drummond emagom Volapükamufi (ed i yufapükamufis valik) as grup dialimanas no go jenöfimikas, kels ävilons vobön pro benosek Püka Bevünetik no ibetikölo patis e dinädis valik e no isuemölo sekis ona pro menef, e kels äbejäfons suvumo vödafeitis ta ods (me leceds e blöfastabs ai no tikaviks tefü „yufapük gudikün“) ka säkädis jenöfik vola onsik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/28[redakön fonäti]

The Childrens Museum of Indianapolis - Dracorex skeletal reconstruction.jpg

Elaf Dracorex äbinon dinosaur famüla Pachycephalosauridae se Nolüda-Merop finü Kretat. Bid patedik (ä teik) binon el Dracorex hogwartsia, siämü „drakareg se Hogwarts“. Sevädon stabü kran ti lölöfik, äsi särvigavirebs fol (kilid, jölid, zülid ed el atlas). Fösils at pätüvons in Fomam di Hell Creek in tat Lamerikänik: South Dakota fa löfälafösilavans kil se Sioux City (Iowa). Kran poso pälegivons Musede Cilas (Children's Museum') di Indianapolis ad pävestigön ün 2004. Päbepenon calöfiko ün 2006 fa hiels Robert Bakker e Robert Sullivan.

El Dracorex: planifidaf älabon su kran okik honedis tipik, bölis e snudi lunik. Distü limafs votik anik famüla: Pachycephalosauridae, el Dracorex no älabon flomi bobik: äbinon güo plenöfik. Fösils ädutons luveratiko lü yunaf, ab klülädü nivod bomükama virebas särvigik, yunaf at ya äbinon nilü mad. Koap onik älabon lunoti metas za kilas. Patöfs votik ela Dracorex sümons ad uts elafa: Stygimoloch: limaf votik famüla: Pachycephalosauridae.

Telnem: Dracorex hogwartsia, stabü mobs visitanas Museda Cilas di Indianapolis, stimon otüpo drakis (Dracorex sinifon: „drakareg“), ad kels nim at äsümon, e bukasökodi pöpätik: „Harry Potter“, fa jiel J. K. Rowling pelautöli. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/29[redakön fonäti]

Achtung.svg

Lintelekamalül: ! < binon bal malülas cifik in püks mödik. Malon stuni, vokädi, fäki levemik, e reti. In püks mödikün komädon suviküno pö fin seta. Volapük labon nomis lönik tefü geb lintelekamalüla.

Volapüko lintelekamalül komädon:

  • pö geb büdabidira u vipabidira;
  • pö malam vokäda, samo po set, kel pespikon lelaodiko e fäkädiko;
  • pö geb linteleka;
  • pö geb vokatifa sonemik, efe lüspikota.

(Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/30[redakön fonäti]

Vojtěch Merunka - september 2019.jpg

Hiel Vojtěch Merunka (pemotöl ün 1967 in Čáslav) binom profäsoran e nünömaprogramavan Tsyegänik, lautan lartügas nolavik, datuvan e propagidan Nula⸗Slavapüka. El Merunka pämotom in zif Čáslav in Tsyegän. Pod zänodatid in gümnad topik ästudom kaenalavi pö Niver kaenik Tsyegänik tö Praha. Binom dotan nunibevoba e sitibepenama matematik; binom i profäsoran nuniguvera. Tidom programijafi pö Niver feilavik tö Praha. Efunom spikoti bevünetik eli ,Objekty’, keli enüdugom ün 1995. Sis 2015 el Merunka binom presidan Balatama Slavik.

Ün yel 2008 äprimom ad bevobön püki vala⸗Slavik, eli ,Novoslovienskij’ (Nula⸗Slavapük), keli epübom ün 2009. Nula⸗Slavapük pekoboyümon ko Bevüslavapük hiela Jan van Steenbergen ün 2017. Ün 2013 el Merunka egetom köni ,Josef Dobrovský’, ün 2018 köni ,Vöd Lifik’ de Fünod nemü ,Hovanski’. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/03/31[redakön fonäti]

Magod ela Ichthyosaurus fa hiel Heinrich Harder.

Liktiosaurs (Vöna-Grikänapük: ιχθυς siämü „fit“ e σαυρος siämü „lasär“) äbinons melaräptuls gretik, kels äsümons ad fits e delfins atimik. Liktiosaurs älifons dü dil gretik Mesozoiga: äpubons bü yels za 230-balions, brefüpo pos pub dinosauras, ed ädadeadons bü yels za 90-balions, mö yels za 26-balions bü nepub dinosauras. Dü zänoda-Triat, liktiosaurs ävolfons de länaräptuls (no nog pedientiföls), kels ägeikons lü vat, ön mod sümik ad ut delfinas e valütas nutimikas. Äbundanons ün Yurat, jüs päplaädons ün Kretat fa plesiosaurs as yagafs disvatik veütikün. Fomons roodi: IchthyosauriaIchthyoptergia, do nem at adelo pagebon kösömiko ad nemön kladi löpikum, kel keninükon roodi: Ichthyosauria).

Liktiosaurs äbinon zänedo lunotü mets 2 jü 4 (do anikafs àbinons smalikum, e bids anik äglofons plu), älabons kapi sümik ad ut delfinas, e snudi lunik ä tutilabiki. Svimafs vifik, äs fits nutimik, liktiosaurs ma jin ädaivons dibiko, äs valüts anik nutimik (Motani 2000). Petaxetos, das liktiosaurs äfägons ad svimön vifotü milmets 40 a düp. Äsä elafs Cetacea nutimik (valüts, delfins), änatemons luti. Do äbinons räptuls ivolföls de nögafs, äbinons lifamotamiks, kelos no binon so bisarik äsä jinos pö logot balid: melanims lutinatemöl valik mutons u kömön sui jols ad nögön, äs tortugs e melasneks anik, u motön nimülis lifik lä vatasürfat, äs valüts e delfins. Klülädü koaps fitafomik onsik, so pötiks pro svim vifik, äbinosöv go fikulik pro liktiosaurs ad kripön sui jol e nögön.

Ma taxets fa hiel Ryosuke Motani, el Stenopterygius lunotü mets 2,4 ävetoton mö milgrams 163-168, ed el Ophthalmosaurus icenicus lunotü mets 4 ävetoton mö milgrams 930-950 (toun ti bal). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/01[redakön fonäti]

Hiel Reinhard Haupenthal (Deutänapüko: [ˈraɪ̯nhart ˈhaʊ̯pəntaːl], pämotöl tü 1945 febul 17, ädeadöl tü 2016 setul 29) äbinom tidan pepänsionöl Deutänapüka. Äbinom Sperantapükan ä slopan lanälika Sperantamufa, ab i änitedälom dö Volapük e Volapükamuf.

El Haupenthal äprimom ad lärnön Sperantapüki ün 1961, e suno äjäfedikom in Sperantamuf. Ävobom dü yels mödik in Sperantafed Sarläna (Sperantapüko: Sarlanda Esperanto-Ligo ü SEL), kö äredakom gasedi, äkälom prodi e seli bükotas mödik, ed äjenükom kobikamis. Elautom, etradutom, eredakom ed edabükom lautotis mödik in e dö Sperantapük (e Sperantapükav).

Ejafom i me Volapük, Volapükamuf e Volapükajenav. Ekonletom ed edabükom fonis jenavik (anikis nog neai pepübolis) dö Volapükakongred balid tö Friedrichshafen, ed epübom dabükoti nulik (sa küpetem) lebukas kladätik: Degyel balid Volapüka, fa hiel Rupert Kniele. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/02[redakön fonäti]

El Niels Henrik Abel e dispenäd.

Niels Henrik Abel (1802 gustul 5 - 1829 prilul 6), matematan Norgänik, pämotom in Nedstrand, nilü Finnøy, kö fat omik äbitom as juladilekan. Ün 1815 äprimom ad visitön leglügajuli in Christina (nem ettimik zifa: Oslo), e pos yels kil ya iblöfom täleni matematik oka me tuvedots legudik pro säkäds nulik fa hiel Bernt Holmboe pimoböls. Ün tim at, fat omik: hiel Søren Georg Abel: pastan Protästik pöfik, ädeadom, e monadinäds famüla äfikulikons vemo; ab tatapänsion smalik ädälon ele Abel ad primön studis okik in Niver di Oslo ün 1821.

Vobot veütik balid ela Abel äbinon blöf nemöga tüvedota pro leigots grada lulid (l. teorodi di Abel-Ruffini). Vestig at päpübon balidnaedo ün 1824 ön mod fikulik ä kofudüköl, e poso (ün 1826) ön mod gudikum ä fasilikum ad pareidön, in toum balid Gaseda ela Crelle. Tatapänsions votik ädälons ome ad visitön Deutäni e Fransäni ün 1825, e, pos visit domü stelavan Heinrich Christian Schumacher (1780-1850) in Altona nilü Hamburg, ästebon dü muls mäl in Berlin, kö äseivom hieli August Leopold Crelle, kel ävilom ettimo pübön delabuki matematik oma. Proyeg at pästüton fa el Abel, kel äkeblünom mödikosi pro benosek ona. Se Berlin ätävom lü Freiberg, ed us ädunom vestigis legudik oka dö sekätateor: sekäts leliptik, loveleliptik, äsi klad nulik as sekäts ela Abel sevädiks, kels pästudons vemiko. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/03[redakön fonäti]

Bomem ela Eustreptospondylus.

Elaf Eustreptospondylus („vireb gudiko blegik“, tefü binod bäkaboma fösila rigik) äbinon dinosaur famüla: Megalosauridae, älifölo dü zänoda-Yurat (Callovian: bü yels 164,7-161,2-balions) in Sulüda-Linglän, ven Yurop äbinon sökod nisulas (sekü kontinänamuf ettimik, kel älöpükon melanivodi ed äkodon tuvatami topädas lövik). Cedoy, das el Eustreptospondylus ärivon lunoti metas 5-7 e geiloti metas 2; älabon bo vetoti milgramas 200-250. Äbinon mitifidaf, telfutaf ed älabon göbi stifik; cedoy, das äyagon dinosauras grupa: Sauropoda, soäs el Stegosaurus. Äbinon limaf patedik grupa: Theropoda, labü pödalims nämik, stan löik, e föfalims smalik.

El Eustreptospondylus päbepenon primo fa Sir Richard Owen ün 1841 as bid nulik ela Megalosaurus („M. cuvieri“). Fösil fa om pägeböl, se topäd di Oxford in Linglän, poso päperon, ab bepenam onik, leigodü fösils nulikum, jonon, das äduton lü bid: Eustreptospondylus oxoniensis. El Eustreptospondylus, bü dönubepenam hiela Walker ün 1964, pigivülon bide: Streptospondylus cuvieri. Ün 2000, hiel Rauhut äjonom, das te difs smalik pö hipabom distükons eli Eustreptospondylus se el Magnosaurus: limaf votik famüla Megalosauridea. Sekü atos, ämobom ün 2003, das bofikafs sötons dutön lü el genus ot (ön jenet kelik el Eustreptospondylus oxoniensis pavotanemonöv as el Magnosaurus oxoniensis).

El Eustreptospondylus äkompenon pö näijenot kilid sökoda: Walking with Dinosaurs (Golön ko Dinosaurs) ela BBC, tiädü „Cruel Sea“ (Mel kruälik). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/04[redakön fonäti]

Kaed guveranik Rumäna jonöl ziläkis foldegbal onik. I topäds jenavik pajonons: Transilvän me grün, Valakän me blöv, Moldavän me red, e Dobrocän me yelov.

Rumän (Rumänapüko: România [ɾo.mɨ.ˈni.a]) binon län in Sulüda-Lofüd Yuropa, kel stäänikon mö km 850 de Geilalän di Pannonia lü Blägamel. Lä Vesüd Rumän miedon Macaräni e Särbäni, la Nolüda-Lofüd Lukrayäni e Moldaväni, e lä Sulüd Bulgaräni. Rumän labon belödanis joli len Mel Blägik (mö km 225), e Karpats lofüdik e sulüdik topons zänodü on. Cifazif (ä zif gretikün) Rumäna binon el Bucureşti ([bu.ku.ɾɛʃtʲ]). Rumän binon limatat Netas Pebalöl, ela NBNL äd ela NSKY. Tü 2007 yanul 1 Rumän ävedon i limatat Balatama Yuropik (BY).

Vöd: România (Rumän) pedefomon de vöd: Român (Rumänan), kel binon fom pevotüköl vöda latinik: Romanus, o.b. tatätan Lampöräna Romänik (ü: Romäna). Jenöfot, das Rumänans gebons as nem oksik fomi vöda: Romanus pämänioton in penäds nolavik ya ün tumyel 16id fa lautans mödik, vü kels i humenimans Litaliyänik da Transilvän, Moldavän e Valakän ätävöls. Doküm vönädikün nog dabinöl in Rumänapük binon pened yela 1521 („Pened hiela Neacşu se Câmpulung“ panemöl), me kel lautan änunom sifale di Braşov dö tatak suno äkömöl Türkänanas. Vödem at ninädon gebi sevädik balid vöda: Rumän, bi Valakän us pänemon „Län Rumänik“ (Ţeara Rumânească; ţeara - in Rumänapük adelik ţara, se latin: terra - sinifon län.). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/05[redakön fonäti]

El ,Frederik van Eeden’

Hiel Frederik Willem van Eeden (1860 prilul 3 in Haarlem - 1932 yunul 16 in Bussum) äbinom lanisanan, lautan ä poedan Nedänik. Äbinom son planavana Frederik Willem van Eeden ed äglofom in famül, kele lekans e nolavs älabons rouli veütik. Ün 1878 ävegom lü Amsterdam ad studön medinavi. Ün 1886, pos fin studa okik, älomadikom in Bussum as sanav valemik, ab suno änitedälikom tefü lanisanam. Primü degyel 1880 el van Eeden äplösenom rouli veütik pö studanalif in Amsterdam ed äpübom yegedis e lautotis balid okik. Ävedom liman literatavakluba: Flanor ed äfünom ün 1885, kobü hiels Frank van der Goes, Willem Kloos, Willem Paap ed Albert Verwey timapenädi: De Nieuwe Gids (Geidian Nulik), kel övedon jäfidot grupa degyela 1880 („Jöldegans“).

Jöldegans ätaoms ta padanapoed puedik so pöpätik dü laf telid tumyela 19id. El van Eeden äpenom satiri lurimodemas so patedikas lautanas et tiädü Grassprietjes (Yebabledils; 1885), sa fonun hiela Sebastiaan Slaap (= Willem Kloos) e fonun hiela P. A. Saaije Azn. (= Arnold Aletrino). Ünü yels tum pepübons dabükots deg buka at. As sanilanan, el van Eeden binom sevädik as nüdugan suemoda: drim kleilik (lucid dream), keli ävestigom in pübots anik. Sis 1888, älekälom fleni ä kompenani obik pö muf Jöldeganas: hiel Willem Kloos. Lekäl at älabon ye no äplöpon: el Kloos pianiko ävedom lalkoholiälik ed äjonom sümptomis ai badikumis lanamaläda.

Nüms balid ela De Nieuwe Gids äkeninükons dilis mära: De Kleine Johannes (El Johannes Smalik) ela van Eeden, kel äpubon ün 1887 as buk. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/06[redakön fonäti]

Elaf Cardiodon (siämü: „ladatut“, sekü fom tutas) äbinon el genus dinosauras grupa: Sauropoda, sevädik stabü tut zänoda-Yuratik se fomam: Forest Marble in Wiltshire, in Linglän. Büo pälelogon as fösil no kleilik, e suvo pägivülon ele Cetiosaurus; vestigams nutimik ye tikodükons, das binon vo el genus difik, ba röletaf elafa Turiasaurus.

Hiel Richard Owen änemom eli genus at stabü tut (anu peperöl), kel petuvon nilü Bradford-on-Avon, ab no ägevom one bidanemi ün tim et; mö yels anik pos atos, ämobom i bidanemi. Pos degyels anik, om e vestigans votik ya ätikoms, das äbinon ba dinosaur ot ko elaf Cetiosaurus: limaf grupa: Sauropoda. Hiel Richard Lydekker äcalöfükom lecedi at taädiko ün 1890 dubä ägivülom eli Cetiosaurus oxoniensis ele Cardiodon stabü tuts se grafän: Oxfordshire, in Linglän, kobü bomem ela C. oxoniensis. Äläükom i tuti balid (BMNH R1527) pituvöl nilü Cirencester, in grafän Linglänik: Gloucestershire. Suvumo el Cardiodon pägivülon ele Cetiosaurus, lunomiko as bid nesekidik. Ün 2003 ye hiels Paul Upchurch e John Martin, ädönulogölo eli Cetiosaurus, ätuvons klülabotis te nonikis, das tuts ela C. oxoniensis dutons lü bomem, e das tuts ela "C. oxoniensis" difons de uts ela Cardiodon (tuts ela Cardiodon teeth äbinons blegiks lüodü lineg); klu äcedons, das el Cardidon äbinon el genus nesekidik. Els Upchurch et al. (2004) leigo äcedons otosi, ed ätuvons, das tuts binons äs uts elafas Eusauropoda. Brefabüikumo, els Royo-Torres et al. (2006), pö bepenam oksik elafa Turiasaurus, ämäniotons eli Cardiodon as röletaf mögik dinosaura nulik oksik: limaf gianagretik grupa: Sauropoda. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/07[redakön fonäti]

Hiel Georges de Kolovrat (semikna: Kolowrat) ü Georges Kolovrat-Červinsky (Rusänapüko: Юрий Станиславович Коловрат-Червинский, sevabo: Yuriy Stanislavovic Kolovrat-Cervinskiy) äbinom pükavan, bevüpükavan, tradutan e noatädan. Äbinom Rusänan ma netät, kel äsetevom ini Fransän, kludo sevädom as pükavan Fransänik. Pimotom tö Sänt-‚Peterburg’ in Rusän. Äbinom graf, älicinom de famül noubik ziläka di ‚Vitebsk’. Äbinom posson presidana balid stükacödalefa di ‚Tavrida’: ‚Yevstafiy Kolovrat-Cervinskiy’ < ä blod yunikum hiela ‚Lev Stanislavovic Kolovrat-Cervinskiy’ (Rusänapüko: ‚Лев Станиславович Коловрат-Червинский’): füsüdan sevädik Rusänik. Pos julilüv gümnada telid di ‚Sänt-Peterburg’ ko stimakön goldik ün yel: 1904 < el Yuriy Stanislavovic Kolovrat-Cervinskiy pilasumom ini fakultet pükas lofüdänik pö niver di ‚Sänt-Peterburg’. Dü lifatim in el Sänt-,Peterburg’ (Rusän) äbinom Volapükan, e pämäniotom as utan, kel äspodom Volapüko, su pads ela „Vpabled lezenodik” de yel: 1902 jüesa 1905. Poso änitedälom in sperant, igo äpübom tidodemi püka at pro Rusänapükans (1905).

Poso isetävom ini Fransän, kö äfövom studi in el ‚Sorbonne’. Ettimo äjinom perön nitedäli in Volapük, ab äbinom sevan püka calöfik ettimik kadäma säslopik dilekü ‚Peano’, sevabo ela ‚Latino sine flexione’ (latin nen gramatafinots); äspodom ko ‚Giuseppe Peano’ ed änotükom yegedis okik in latin di ‚Peano’ medü periodapenäds calöfik ela ‚Academia pro Interlingua’ (stitod de kadäm balid Volapüka ilicinöl). Zuo äbinom liman ela ‚Academia pro Interlingua’. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/08[redakön fonäti]

El ,Anne de Vries’

Hiel Anne de Vries (1904 mayul 22 - 1964 novul 29) äbinon dugälan ä lautan Nedänik. Äsevädikom ledino dub telat lekonedas topik dö yunan: Bartje se provin Nedänik: Drenthe. Älifädom yunüpi okik in farm soaliko pipladöl in fel nilü Assen. Dü julüp äpenom nunodilis pro gased: Asser Courant, medü kels ägetom 50c a nunodil. Äpenom i kritidakonoti völadü flons tel. Kodü löf okik tefü motedöp in provin: Drenthe, äpenom bukilis balid in lödöp posik okik: Zeist. Us äpenom i buki balid Bartje, kel suno äfamikon. Ma sag omik buk at no tefon lifajenädi omik.

Äsä om it äpenom:

Äpenob eli „Bartje“ stabü yunüpasenäls obik, kobü stud e plak obik as juladilekan. El „Bartje“ söton binön vokäd gönü snat pö dugäl, stedäl e nelönafrutiäl kol cil, kel pö obs vilon logön flenädani ab alna senälon oki fa obs pacütöli. Buk at jonon, vio dub atos volfons pö cil lesinods ot, käfods ot, ko kels obs as daülans ai mutobs komipön.

Pos benosek ela Bartje äpenom sökodi: Bartje zoekt het geluk (El Bartje sukom läbi), kel älabon benoseki so gretik äs buk balid. El Bartje petraduton ini püks Deutänik, Danänik, Svedänik, Norgänik, Tsyegänik e Macaränik, bevü votiks. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/09[redakön fonäti]

Eoraptor resto. 01.png

Elaf Eoraptor äbinon balaf dinosauras balid vola. Äbinon mitifidaf tellögik, kel älifon bü yels 230- e 225-balions, in topäd, kel anu duton lü Largäntän nolüda-vesüdik. Bid patedik binon Eoraptor lunensis, nem labü sinif: „gödalulitatifan (se fälid) muna“, ma plad, kel rigiko pätüvon: el Valle de la Luna in Largäntän (Vöna-Grikänapük: ηως „gödalulit, göd“, latin: lunensis „munik“). Fösilavans kredons, das el Eoraptor sümon ad büan komunik dinosauras valik. Sevädon medü bomems anik gudiko pedakipöls.

El Eoraptor pätüvon ün 1991, ven studan Largäntänik: Ricardo Martínez, ävobölo kobü grup nolavanas in el Valle de la Luna (Fälid Muna) in Ischigualasto, äküpedom klifi patik e, pos vestigam brefik, ätuvom no päspetölo tutis fösilik tel su on iklebölis. Pos yels anik, kvip fösilavanas se Niver di Chicago e Mused Natanolavas di San Juan äsesebon bomemi te lölöfiki dinosaura jiniko vemo primöfika. Ün 1993, nim at pänemon el Eoraptor fa els Paul C. Serrano, Kristina Curry-Rodgers, Katherine Foster e Monetta.

Älabon koapi slenik, kel äglofon jü lunot meta za bala e vetot milgramas za degas. Lunot krana onik äbinon zimmets 12. Ärönon su doats pödalögas onik. Föfalims älabons te lafi lunota pödalimas e „nam“ alik älabon doatis lul. Kil doatas at - lunikün lulas - älabons kralis gretik e luveratiko pägebons ad kipön fidi pifanöl. Jäfüdisevans tikons, das doats folid e lulid äbinons tu smaliks, adas äfrutons pö yag. El Eoraptor luveratiko äfidon cifadilo nimis smalik. Äbinon lönaf vifik e, ifanölo nimi fidabik, ägebon kralis e tutis ad dasleitön oni. Ab, bi älabon tutis pötik e pro mitifid e pro planifid, ba äfidon vali. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/10[redakön fonäti]

God: el ,Atum’ ko snek: el ,Apofis’

El Apofis, ud el Apopis (rugrikänapükiko "Άπόφις", ud "Άπώφις", ed rulägüptänapükiko "Apep", "Apepi", "Aapep", ud "Aapef"), äbinom god miteodava rulägüptänika, malat bada, neita, kaota, e daga. Pämagom valemo fa snek gianagretik. Nem rulägüptänapükik omik, "ʕʒpp", cedon "gianagretik" u "snek gianagretik". Äbinom neflen cifik goda ela . Du tumyel telid bü Y.K., konäd de moted ela Apofis pakonon su völs tema ela Esneh. Lärnoy dö etos, das el Neith, jigod yagöl, ämotof ele Apofise spukölo in ülvats.

Pämagom valemo fa snek gianagretik lenatik, e semiknaiko fa tortug, suvo pasumätüköl, paflapöl, u padeidöl, nemü magön levikodi guda. Bal bevü mags kösömiküns binon ut, keli kanoy tuvön in Buk Deadamas. Kat ela Rä, malat jigoda ela Bastet, i panemöl kati ela Heliopolis, leviodof e deidof sneki dub neif. Tuvoy ömna magis ela Apofis patanöl e padudadranöl fa sagits.

Bai nols dö god at, el Apofis ätatakom delo boti ela Rä, kel äsailon su el Nun (ülsean) du täv okik da el Duat (val disglunik), adas äfinidom jafädaprogedi, ab ai pävikodom. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/11[redakön fonäti]

Charles Darwin 1880.jpg

Hiel Charles Robert Darwin (1809 febul 12 - 1882 prilul 19) äbinom nativestigan Linglänik. Posä isevädikom vü nolavans sekü vestigams topik oma dö talav, ämobob stabü klülabots nolavik, das lifabids valik evolfons ve tim de büafs kobädik bal u aniks medü sesukam natik. Jenöfot, das volfam lifabidas jenon, pälasumon e päzepon fa nolavanef e publüg nog dü lifüp omik, e teorod omik tefü sesukam natik pälelogon as plän staböfik volfama at ün degyel 1930; ats binons anu stabasüemodis volfamateoroda atimik. Ön fom pevotüköl, tüv nolavik ela Darwin blebon staböfik pro lifav, ibä gevon plänik tikavik balöl tefü distöf lifa.

El Darwin änitedälikom dö natav dü ästudom sanavi in Niver di Edinburgh e poso godavi in Niver di Cambridge. Täv lulyelik oma me naf: Beagle äfümükons benorepüti omik as talavan, kela küpedots e teorods ästütons tikamagotis balfomimik hiela Charles Lyell; püb tävadelabuka omik äfämükon omi as lautan pöpedik. Päbluvüköl fa stäänükam taledavik lifafomas e fösilas, kelis ikonletom dü täv omik, el Darwin ävestigom bidaceni ed äfomälom teorodi okik tefü sesükam natik ün 1838. Do äbespikom tikamagotis okik ko natavans votik anik, äneodom timi ad vestigön plu e vob taledavik oma äbuon. Nog älaipenom teorodi okik ün 1858, ven hiel Alfred Russel Wallace äsedom ome vödemi okik, in kel äbepenom teorodi sümik, kelos äkodon kepübi sunädik teorodas bofik omsik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/12[redakön fonäti]

Trilobits äflorons dü prim Paleozoiga, jüs ädadeadons ün Pärm.

Paleozoig (se Grikänapük, sinifü: lif vönädik) binon balid timädas talavik Fanerozoiga. Paleozoig äprimon bü yels za 542-balion ed äfinon bü yels za 251-balions (ICS, 2004). Padilon ad periods mäl, kels binons, primölo me vonädikün: Kambrium, Lordovig, Silur, Devon, Karbon e Pärm.

Paleozoig ädulon de tim, kü äpubon fösils düfajalik mödik balid, jü tim, kü räptils gretik e plans ya nulädikums äprimons ad mödikön su kontinäns valik. Mied donik (vönädikum) papladon kösömiko lä tim, kü äpubons dabinäds sevädik dub nem: trilobits, ed elafs archeocyathida. Mied löpik (nulädikum) papladon lä dadeadamajenot gretik, pos yels 300-balion, as dadeadam pärmik panemöl. Ma kösöm nulik, mied donik binon pub balid fösila patik: Trichophycus pedum.

Primü Paleozoig, lifafoms teik äbinons bakters, lalegs, spogs, äsi grup fomas boso klänöfik kobo sevädiks as nimem di Ediacara. Mödot gretik koapadesinas ädavedons ti ottimo primü timäd at: pubod sevädik as splod Kambriumik. Klülabots anik dabinons, ma kels lifafoms balugik ba ireafon läni ün prim Paleozoiga, ab plans e nims gretikums no älifons us jü Silur e no äbundanons jü Devon. Do virebafs primöfik ya patuvons nilü prim Paleozoiga, nims äbinons cifadilo nenvirebiks jü zänoda-Paleozoig. Fits äbundanikons vifiko ün Devon. Dü dil balid Paleozoiga, fots gretik planas primöfik äbundanons su län, kelos äfomon kolatabedis gretik Yuropa e Nolüda-Merop lofüdik. Ün fin timäda at, räptils gretik komplitik balid, äsi plans (peins) balid, idavedons. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/13[redakön fonäti]

Hiel Brian Reynold Bishop (Britäna-Linglänapüko: [ˈbɹʌɪ̯ən ˈɹɛnəɫd ˈbɪʃəp], Lamerikäna-Linglänapüko: [ˈbɹaɪ̯ən ˈɹɛnəɫd ˈbɪʃəp]) äbinom cifal Volapükanefa de 1984 jü 2014. Pemotom ün yel 1934 tö Kingston upon Thames (adelo fozif di London), in Linglän. Dü lif lölik oka änitedälom vemo dö püks e pükav. Dü yunüp oka, ün kel ästudom Fransänapüki, Spanyänapüki e latini, ätüvom dabini pükas i mekavikas, kels äjänälons omi, e kelis ävilom studön dibikumo. O süpäd kion, das kanoy jafön püki nulik! Ön mod at, ätüvom Sperantapüki, kela dialimi ästunidom vemo. Ab pük at äbinon-li pük balid atsotik ad pajafön? Pos studs fovik, ätuvom jenöfo pükis votik, bevü kels äbinon Volapük fa hiel Johann Martin Schleyer: jenöfo pük balid, kel pegebon da vol as pük bevünetik. Pük at ästigedon nitedäli omik. Dü livüp oma, äprimom ad spodön ko hiel Arie de Jong, kel irevidom püki rigik ela Schleyer, fiediko dakipölo ai prinsipis datuvala. Id äspodom ko hiels Johann Schmidt e Johann Krüger, kels id ävedoms ettimo cifals Volapükanefa, e ko Volapükans votik zilik.

Ye pos matikam omik e moted cilas tel, nes glömön gidedis cala omik as tatacalan, ämutom ropön jäfedi pro Volapük dü tim anik. Ab ün yel 1979, yubidayel tumyelik Volapüka, nemödikos äjenon. Sekü atos, äpenom lü delagaseds cifik läna e lü radionastajons tefü atos. Splod niteda äsökon. Kodü atos, äfünom Zänabüri Volapüka domü ok ed ägetom Volapükadinis mödik, cifiko se konlet ela Johann Krüger, kel ün yel 1981 älovegivom ome vicifalami Volapükanefa medü dalebüd yela 1981 tü del teldegkilid tobula, ed ün yel 1984 älovegivom id ome cifalami medü dalebüd yela 1984 tü del balid yanula. Nu lif nulik äprimon pro Volapük. Dabük gaseda nulik almulik tiädü Vög Volapüka äpubon ün yel 1989. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/14[redakön fonäti]

Kapitolinischer Pythagoras.jpg

Hiel Püthagoras se Samos (Grikänapüko: Πυθαγόρας; pämotöl vü 580 e 572 b.K. - ädeadöl vü 500 e 490 b.K.) äbinom matematan ä filosopan vöna-Grikänik, äsi jafan mufa relik labü nem: pütagorim. Suvo pastudinom as matematan gretik, müsteran ä nolavan; anans ye edöbatabükons veüti keblünotas omik matemate e natafilosope. Hiel Herodotos äbepenom omi as „filosopan skilikün bevü Grikänans“. Nem omik jiniko äyümon omi lü el Apollo jiela Püthia; hiel Aristippus äplänom nemi omik soiko: „äsagom (agor-) verati no läs, kas Püthia (Pyth-)“, e hiel Iamblichus äpenom dö konot, ma kel jiel Püthia ibüosagof, das mot grodik oma ömotof mani levemo jöniki, sapiki, ä frutiki menefe.

Sevädom ledino sekü Leset hiela Püthagoras, kel jünu panemon stimü om. Sevädik as „fatan numas“, el Püthagoras äkeblünom filosope e tide relik finü tumyel 6id b.K. Sekü konäds mödik, kels fikulükons vestigami vobotema e lifüpa omik igo plu, kas utis büsokratanas, kanoy sagön konfido te nemödikosi dö om e tid omik. Sevoy, das el Püthagoras e tidäbs omik äkredons, das val pistabon su matemat, das nums äbinons lejenöf dibätikün, e das dub nums val kanon pabüosagön e pamafön as ritmuts ud as sirkülams jenotas. Ma hiel Iamblichus, el Püthagoras äsagom, das „num binon mastian fomas e tikamagotas äsi kod godas e diabas.“ (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/15[redakön fonäti]

Pterodaustro BW.jpg

Elaf Pterodaustro äbinon pterosaur Kretatik se Sulüda-Merop, kel älifon bü yels 140-balion. El Pterodaustro älabon flitämatenoti mö zimmets 132 ed älabon tutis lunik rövik za 1000, kels luveratiko pägebons ad „köbön“ vati sukü nimils (krustafs, lalegs e r.), äsä dunons els flamingos atimik. Älabon i binodis somik votik pö maxül okik, kel bo äyufons pö vobod at. Ba ägolon in vat nedibik „äköbölo“ vati me honed okik, u ba äfliton nilü vat ägebölo honedi okik as bäset pro nims päfanöl. Posä äfanon fidi okik, el Pterodaustro luveratiko ätroivon oni me tuts smalik löpamaxüla okik.

Soäs pö els flamingos, diät at ba äkodon skinaköli rosadik. Sekü atos, el Pterodaustro anna panäinemon pterosaur-flamingo.

Pätüvon ün 1970 fa hiel José Bonaparte in fomam di Lagarcito, in provin: San Luis (Patagonia), in Largäntän. Fösils onik petuvons leigo in Cilän. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/16[redakön fonäti]

El E-Prime (üd English Prime, üd É) binon fom Linglänapüka kel gebon konyugis nonik värba binön (lingl: be, is, am, are, was, were, been, being). Plao, spikans e penans ela E-Prime mutons gebön värbis votik, a.s. vedön ("become"), bleibön ("remain"), e leigön ("equal"), u mutons votükön fraseodi ad jonön sinifi ona. As sam, penan ba cenonöv fraseodi "Mistakes were made" (pöks pädunons) ad "Joe made mistakes" (hiel Joe ädunom pökis, üd el Joe äpökom). Votükam at sävealon dunani (el Joe), kel büiko päklänedom. Gebans ela E-Prime mutons suvo betikön vio notodön fraseodis.

Hiel D. David Bourland, Jr. balidna ämobom eli E-Prime ün 1965. El Bourland istudom Sinifavi Valemik (Lingl. "General Semantics") dü paset. Tikamagot cifik Sinifava Valemik binon das mens kanons baliko sevön dinis kelis küpedons e plakons ven logons, lilons, doatons, gutons, tikons, e ret; küpedots e plaks kanons flunön küpedotis ä plakis fütürik. Bi alan labon plakis difik ka votikans, pläns plakas i binons difiks.

Studans Sinifava Valemik e gebans ela E-Prime kredons das, samo, fraseod "This cat is soft" (Kat at binon molik) fakipon nüni mödik, e jonon das "yeg" plödik kata binon "ot ka" plak ninik "binöla molik". Plao, gebans ela E-Prime sagonsöv "This cat feels soft TO ME" (Kat at lüjinon moliki OBE) ad memidön okes dinis fovik:

  1. Plak oksik "binöla molik" labon "yegi" plödik panemöl kat, logis, namis, breini, e nevasiti küpedana.
  2. Votikan seimik kanon plakön lülogedi difik kata.
  3. It kanoy plakön dini difik ün tim difik u in stad difik. (Yeged lölik)

Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/17[redakön fonäti]

Dali Allan Warren.jpg

Hiel Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, leigüpo Marketan 1id ela Púbol (1904 mayul 11 - 1989 yanul 23) äbinom pänan sujenöfimik Spanyänik in Figueres (in Katalonän) pämotöl. El Dalí äbinom däsinan tälenik, sevädik kodü magods bisarik ä stunüköls oka. Pänatälen magifik oma suvo pagivülons flune mastanas Dönuliföfikama. Vobot sevädikün omik: Laid Mema päfinükon ün 1931. El Dalí äjäfom i me biomagodems, skultur e fotograf. Äkevobom ko hiel Walt Disney pö däsinotabiomagodem: Destino (= Fät), kel äpubon ün 2003, pos deadam omik. Äkevobom i ko hiel Alfred Hitchcock pö biomagodem: Spellbound (= Pebemagivöl).

El Dalí älesagom dönuamo „licini larabik“ oka: cedü om, büröletans omik älicinons de larabs slamik, kels äkoupons Sulüda-Spanyäni dü yels te jöltums (711-1492), ed ägivülom licine at „löfi obik vala pegoldöl e tuvemika, levip obik lüxüöda e löfi obik klotemas lofüdänik.“ (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/18[redakön fonäti]

Quetzalcoatlus northropi nps.png

Elaf Quetzalcoatlus (penemöl ma el Quetzalcoatl: snekagod plümilabik elanas Aztec) äbinon pterosaur grupa: Pterodactyloidea, kel älifon in Nolüda-Merop dü fin Kretata (Campanian-Maastrichtian, bü yels 84-65-balions), ä balaf flitafas gretikün timas valik. Äduton lü elafs Azhdarchidae: famül pterosauras nentutik ävolföl. Fösils balid ela Quetzalcoatlus pätüvons in tat Lamerikänik: Texas (se Fomam di Javelina in el Big Bend National Park) ün 1971 fa hiel Douglas A. Lawson. Fösils at (labü nüms: TMM 41450-41453) äbinädons me flitäm no lölöfik (pö pterosaurs, föfabrads sa doat 4id äluniköl); dalabaf onik älabon (ma taxet) flitämatenot metas za 12. El Lawson äjafom pro bid nulik at telnemi nulik: Quetzalcoatlus northropi. Bid balid se Texas, jünu no penemöl, pänunon ün 1996. Fösil nennemik at (büfiko sevädik as Q. sp.) binon lölöfikum, ka el Q. northropi, keninükamü kranadil, ab binon vemo smalikum (flitämatenot: mets 5,5). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/19[redakön fonäti]

Auguste Kerckhoffs.jpg

Hiel Auguste Kerckhoffs (Nedänapüko: [oˈɣyst ˈkɛrkhɔfs], Fransänapüko: [oˈgyst kɛʀˈkɔfs]), pämotöl ün 1835, ädeadöl ün 1903 sekü trenamijenot) binon sevädik as nämätan tefü jüfav militik, ed as slopan veütikün valemapüka Volapük po datuval it.

Se vobots valik oma, telat yegedas tiädü La Cryptographie militaire (Jüfav militik), päpüböl ün 1883 fa el Journal des Sciences Miilitaires (Gased Nolavas Militik) äbinon veütikün. Yeged at äflunon vemo jüfavi tumyela XIXid (poso päpüböl as buk, samots 300 onik päbonedons fa Ministeran Milita Fransänik). In penäd at el Kerckhoffs äbespikom stadi jüfava timäda okik, ed ämobom nomis staböfik pro disin sitas jüfavik plagiko frutiks. Bal mobas at äfamikon as prisip ela Kerckhoffs, sevabo: sit jüfavik no sötob flagön klänöfi, o.b. kanon pasevön fa neflens nen nekovens pro gebans. Prinsip at sinifon, das sef gebanas muton sekidön no de binod jüfasita, ab te de kik ona, ibä sitabinods valik notidikons ün timül semik (u, äsä brefikumo esagol el Claude Shannon: neflens ya sevons jüfasiti).

Kosam balid ela Kerckhoffs ko Volapük äjenon ün 1884, pos Volapükakongred balid tö Friedrichshafen. Toä kompenans no äbinons mödiks (zao 150), bespik kongreda at in gasedem bevünetik äbinons nepüliks. Atos ätirädon küpäli menas mödik plödü Deutän, bevü kels el Kerckhoffs, kel älärnom püki ed äprimom ad propagidön oni in Fransän. Ün 1885, el Kerckhoffs äfünom eli Association Française pour la Propagation du Volapük (Klub Fransänik pro Propagidam Volapüka). Benosek kluba at äbinon vifik ä gretik: ün yel at, pösods flunilabik za 50 se jäfüds valasotik (nolav, lekan, gasedam, bolit e dustod) äslopikons oni, e yegeds mödik pro Volapük päpenons e päbükons in gasedem Fransänik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/20[redakön fonäti]

PSM V18 D594 Benjamin Peirce.jpg

Hiel Benjamin Peirce (pron: [ˈpɜrs]; 1809 prilul 4 - 1880 tobul 6) äbinom matematan Lamerikänik, kel ätidom in Niver di Harvard dü yels foldeg. Äkeblünom simufave, numateore, lalgebrade e filosope matemata. Pos gredätükam okik, äblibon in Harvard as tidayufan (1829), e poso ävedom profäsoran matemata (1831). Älüükom stelavi jäfüdes olik ün 1842, ed äblebon profäsoran in Harvard jü deadam okik. Älabom rouli veütik pö völfam tidodemas nolavik ela Harvard, ävobom as bükemöpan, ed äbinom dilekan ela U.S. National Geodetic Survey de 1867 jü 1874.

Tefü numateor, äblöfom, das no dabinon num nendöfik neteldilovik labü müedians primik läs ka fol. Tefü lalgebrad, äküpädikom sekü stud okik dö lalgebrads kosädovik. Äjafom vödis: idempotens e nihilpotens ad bepenön binetis lalgebradas at. Tefü matematafilosop, äsevädikom kodü lesag, das matemat binon „nolav, kel prodon kludis nevitovik“. Äkredom, kobü hiel George Boole, das matemat kanon pagebön ad diletön tikavi - tapladü program hiela Gottlob Frege e hiela Bertrand Russell, kels äviloms stabön matemati sui tikav. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/21[redakön fonäti]

Deinonychus model Palmengarten.jpg

Elafs Maniraptora fomons grup, kel, ma jäfüdisevans, keninükon bödis e dinosauris, kels röletons nätimikumo. Binon svistagrup elafas Ornithomimiformes; bevü donagrups onik binons elafs Deinonychosauria, Oviraptorosauria, Therizinosauria, äsi Aves (= böds). Kaladapatäd elas Maniraptora binons brads e nams pelunüköl äsi rietabom (carpus) munafomik. Kaleds staböfik votik elas Maniraptora valik binons dabin ela furcula (vipabom), göb brefik, plüms, ed el pubis pelunüköl, pödio pefleköl. „Deidakluvs“, kels binons patedik pro els Dromaeosauria, binon ba kaladapatäd elas Maniraptora.

Ans kaladas at, a. s. el furcula, el pubis pödio pefleköl, äsi el acetabulum pedadränöl (kaladapatäddinosauras valik), jiniko nekomons pö elafs Scansoriopterygidae. Ab fösils sevädik valik dütons lü yunafs, e patäds pemigöl (primöfik e nulädiks) onsiks ba sekons de volfastad yunik onsik. Nolavans anik cedons onis jenöfiko primöfikis, e mobons, das els Maniraptora ba änesekidikons de els Theropoda ya primü dabinüp grupa at, u ba, das licinons de dinosaurs bü els Theropoda. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/22[redakön fonäti]

Filbert.jpg

El Leicester City Football Club binon futaglöpädaklub di Leicester, Linglän. Pledon in el „King Power Stadium“ (nem büik: „Walkers Stadium“) kel labon seadöpis 32 500. Näinem onik binon Renars e jit pledanas binon blövik. Ün 2016, ta spet, klub ägaenon eli Premier League balidnaedo, ed ün 2017 ärivon finamätis foldilik ela Champions League. Ün 2021 ägaenon balidnaedo eli FA Cup, pos erivöl büiko finamäti folna nes gaenön.

Päfünon ün 1884 nemü „Leicester Fosse,“ ed ädutikon lü kvipef telid Futaglöpädasita Linglänik ün 1894. Äpledon su spotöps anik dü yels primik oka. Ün 1891, äfealotädon ini el „Filbert Street,“ kö äblibon jüs 2002. Pledans famikün ona binoms hiel Arthur Chandler, kel ädunom zeilis mödikün pro klub; hiel Gordon Banks, kel äbinom zeiligaledan Lingläna pö Volaleköpäd yela 1966, pö kel Linglän ävikodon; hiel Peter Shilton, kel äbinom leigo zeiligaledan pro Linglän; hiel Gary Lineker, kel ädunom zeilis mödikün pö Volaleköpäd yela 1986; e hiel Jamie Vardy, kel ün 2015 novul ädunom zeili in mät sökedik degbalid, kelos binon rekord ela Premier League. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/23[redakön fonäti]

Dirichlet.jpg

Hiel Johann Peter Gustav Lejeune Dirichlet [ləˈʒœn diʀiˈkle] (1805 febul 13 - 1859 mayul 5) äbinom matematan Deutänik, kel äjäfom miedeti fomöfik nulädik sekäta matematik. Famül omik älicinon de zif: Richelette in Belgän, kelos kleilükon näinemi: „Lejeune Dirichlet“: „yunan se Richelette“ in Fransänapük. Dirichlet pämotom in Düren, kö fat omik äbinon potöpacif. Ästudom in Deutän, e poso in Fransän, kö älilom tidodis ananas matematanas famikün tima okik. Ästudom i lä hiel Georg Ohm. Yeged balid omik ätefon leseti lätik hiela Fermat: ämobom blöfi no lölöfiki jeneta: , keli älölöfükom hiel Adrien-Marie Legendre: bal reidanas. El Dirichlet leigo älölöfükom blöfi at ti leigüpo; poso äpübom blöfi lölöfik jeneta: .

Ämatikom ko jiel Rebecka Mendelssohn Bartholdy, kel älicinof se famül stümik lecenanas de yud ad krit; äbinof posdaut filosopana: Moses Mendelssohn, daut hiela Abraham Mendelssohn Bartholdy e sör noatädanas: Felix Mendelssohn Bartholdy e Fanny Mendelssohn. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/24[redakön fonäti]

Genyodectes restoration.png

Elaf Genyodectes (Woodward, 1901; genys = maxül, dektes = beitöl) binon dinosaurabid famüla Ceratosauria (Theropoda), kel älifon dü prim Kretata in Sulüda-Merop. Fösil patedik (MLP 26-39, se el Museo de la Plata, La Plata, Largäntän), pätuvon in el Cañadón Grande, in provin: Chabut, Largäntän, e binädon me snud no lölöfik (sa els premaxillae), dileds maxülas bofik, tutaboms detik e nedetik, tuts mödik, e brekots votik. Bomadils at päkipedons no gudiko, ed aniks nog äyumons me yoins. El premaxila ela Genyodectes labon tutis gretik ä japikis, kelos äbinon kod nema onik (maxül beitöl).

El Genyodectes lunüpo pelecedon as nem dotik (nomen dubium), bi fösils äbinons brekotöfik ed ädabinons dots anik demü rig taledavik ä stratagrafik kuradik ona (l. Tykoski e Rowe, 2004, pad: 50). Bepenam brefabüik fösilas patedik fa Rauhut (2004) ye ekleilükon boso säkädi at, e jiniko eblöfon veräti bida: Genyodectes serus. Fösilavan Linglänik: Sir Arthur S. Woodward äbepenom eli Genyodectes ün 1901, e, pos elaf Loncosaurus (Ameghino, 1899; nomen dubium), äbinon dinosaur pebepenöl no bödöfik telid se Sulüda-Merop, ed äblibon el Theropod lölöfiküno Sulüda-Meropik jü tumyel: 1970. Ün tumyel lätik, fösil padetik pebepenom ön mods difik, as dutöl lü grups: Megalosauridae, Tyrannosauridae, Theropoda incertae sedis (no pedadilädöl), igo lü elafs Abelisauridae (ba otaf ka elaf Abelisaurus it). (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/25[redakön fonäti]

Hiel Arden R. Smith binom Volapükan Lamerikänik. Pemotom in zif Visalia (Kalifornän/Tats-Pebalöl) ün yel 1966, tü del 4id yanula, ed estudom pükavi Germänik pö Niver Kalifornäna in zif Berkeley, kö edokikom ün yel 1997. Atimo ägididom dö jänam sirkotaselidöpas zül in Nolüda-Kalifornän, e semikna ädunom redakavobi pro dabüköps tidabukas Deutänapükik. Sis yel 1988 penom lartügis nolavik tefü püks mekavik, pato püks e lafabs pejaföl fa hiel J.R.R. Tolkien, e sis yel 1992 redakom vödemis pükavik lautana ot. Smith etuvom Volapüki, Sperantapüki e reti in buk: The Book of a Thousand Tongues ('Buk Pükas Mil'), ven äbinom gümnadan. Eprimom ad konletön bukis Volapükik za yel 1990, ed i potakadis bäldik Volapükik ün yel 1997.

Id epenom tefü Volapük in notäds difik, a.s. in kapit tefü yufapüks bevünetik in buk: From Elvish to Klingon: Exploring Invented Languages ('De el Elvish jü el Klingon: Vestig Pükas Mekavik') peredaköl fa hiel Michael Adams. Smith epenom resodapadis: Volapop!, kelis epubon ün yel 1998 tü del 18id febula. Su lomapad kleilükom: ‘Televid, bioskops, musig, grenaflogs pejuegädöl e valikos diotik binons spikotadins su pads at’. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/26[redakön fonäti]

Château de Bussy-Rabutin - Anne, dite Ninon de Lenclos (bgw19 0345).jpg

Jiel Anne „Ninon“ de l'Enclos (1620 novul 10 - 1705 tobul 17; nem ofik papenon i Ninon de Lenclos e Ninon de Lanclos) äbinof lautan, vom libalifik ä mäzen Fransänik. Ven ädeadof, hiel Saint-Simon äpenom dö lif ofik: „Sam süperik vikoda lesinoda, ven padilekon me täläkt e paklinükon dub bosil tuga.“

Pämotöl as Anne de Lenclos in Paris, pänäinemof „Ninon“ fa fat oka ün cilüp. Mot ofik ävilof dugälön ofi reliko, ab fat ofik ästütom desiri ofik ad studön ed äkuradükom ofi ad reidön eli Montaigne. Älärnof Litaliyänapüki e Spanyänanpüki, ed äkanof musigön me lüt ed klavizem: stums ettimik. Ün 1632 päxilom se Fransän sekü telkomip, e ven mot ofik ädeadof mö yels deg pos atos, el Ninon no imatiköl änügolof ini kleud, keli älüvof ya ün yel äsököl. Klülädü ret lifa ofik, väl kleuda süpädon boso, ab äbinon jenöfo sam te bal tikamagot kleilik, kel ai ägeidon dunis ofik: ävilof fümiko vitön mati e blebön nesekidik. Päflunöl fa filosop hiela Epicurus in valem, e pato fa hiel Montaigne, ädedietof lifi okik juite, kopike äsi tikälike. Igekömölo lü Paris, ävedof kompenan pöpätik pö säluns, e sälun lönik ofa ävedon suno top veütik pro bespikam e juitam lekanas literatik. Bäldotü yels za kildegs, ägididof demü kuradükam eli Molière yunik, e ven ädeadof, ägeridof moni sone bükadana okik: cil zülyelik labü nem François Marie Arouet (poso el „Voltaire“), dat ökanom remön bukis. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/27[redakön fonäti]

Heteromorphus longicaudatus.jpg

Elaf Banffia binon el genus nimas pebepenöl stabü fösils se prim Kambriuma. El genus at penemon stimü Banff: zif in provin: Alberta, Kanadän, nilü tuvöp fösilas onik. Plad onik vü klads löpik nog padöbaton. Bids ela Banffia älabons koapis molik, klu fösils sevädons staböfiko se slets di Burgess in Kanadän e slets di Chengjiang in Tsyinän.

Elaf Banffia constricta sevädon stabü tumats fösilas in slets di Burgess petuvölas. Älabon lunoti zimmetas za 10, ed älabon dilis föfik e pödiki. Koap lölik päzütülon as skrubät; pemobos, das atos binon lönedükam, de stad primik gemagöfik. Diläd föfik pätegon fa koans no miniks tels, kels ävedons yumöfiks, o.b. koan bal. Binod kronafomik binü sirküls otzänodik kil äzüon mudi. Binod votik - lantenafomik - nilü mud äbinon ba sienäm semik. Diläd pödik binädon me dils 40 u 50. Ninäm äbinon stedik, e kül äbinon lä finatipot diläda pödik. Ninäm älabon jiniko mödoti „pokas“ (els „diverticulae“). Sirkülamasit mögik logädon pö fösils. El Banffia constricta äfidon luveratiko sädotis. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/28[redakön fonäti]

Laurasiyop-Gondvanop.png

Laurasiyop äbinon lekontinän, kel brefabüiküno ädabinon as bal dilas lekontinäna: Pangeyop, kel isliton dü fin Mesozoiga. Älabon dili gretikün kontinänas lafasfera nolüdik nutimik: Laurentiyop (dil gretikün Nolüda-Meropa), Baltikop, Siberiyop, Kazakstaniyop e els craton Nolüda- e Lofüda-Tsyinänik. Dö Laurasiyop sevädon as pubod mesozoigik, atimo cedoy, das kontinäns „ot“, kels äfomons Laurasiyopi, leigo idabinons as lekontinän pos slitam Rodiniyopa bü yels za 1 000-balions; ad vitön kofudi ko lekontinän Mesozoigik, panemon „Rulaurasiyop“ („Proto-Laurasia“). Pakredos, das Rulaurasiyop no ädönusliton bü iyumon ad kontinäns sulüdik, ko kels ifomon lekontinäni bü-Kambriumik: Pannotiyop, kel äbleibon dabinön jü prim Kambriuma.

Dü Kambrium, Laurasiyop äblibon cifadilo in topäds kveatorik. Pos tim at äprimon ad slitön: Nolüda-Tsyinän e Siberiyop äsveamons nolüdio (ärivons topädis nolüdikum, ka uts, kö dü yels büik 500-balion kontinäns ädabinons). Dü Devon, Nolüda-Tsyinän ätopon nilü Larktikän, kö äblibon dü gladatimäd Karbona, bü yels vü 300- e 280-balions. No dabinons ye klülabots tefü gladädam kontinänas nolüdik dü Karbon. Ün period koldik at, Laurentiyop e Baltikop äkobikons, kelos äfomon belemi: Appalachians ed i kolataleseatöps legretik, kels binons adelo stab konömavik topädas soäs tat Lamerikänik: West Virginia, äsi dils Regäna Pebalöl e Deutäna. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/29[redakön fonäti]

Galileo.arp.300pix.jpg

Hiel Galileo Galilei (1564 febul 15 - 1642 yanul 8) äbinom füsüdan, matematan, stelavan ä filosopan Litaliyänik (di Toscana), kel älabom rouli veütik pö levolut nolavik. Bevü duinods onik patuvons stud sitöfik balid mufa leigöfiko vifikumöla, gudükumams daleskopa e küpeds stelavik medü on, e stüt pro sit hiela Nicolaus Copernicus. Vob plakavik ela Galileo ädiston vemo de metods nedabinotik hiela Aristoteles, nog kösömiks ün tumyel 17id. El Galileo penemon „fatan stelava küpedik nulädik“, „fatan füsüda nulädik“, „fatan nolava“, e „fatan nolava nulädik“. Muf kopas leigöfiko vifikumölas, kel ün atim patidon in juls e nivers ti valiks, pästudon fa el Galileo. Keblünots omik stelave küpedik keninükons tüvi munädas gretikül fola Yupitära, kels pänemons „muns hiela Galileo“ stimü om, ed i küpedam e diletam solastenas. El Galileo äjäfom i me nolav pajäfüköl e kaenav, ägudükumölo binodi kompada. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/04/30[redakön fonäti]

Volakaed luveratik bü yels 500 balions.

Kambrium binon period talavik veütik, kel äprimon bü yels za 542 ± 1.0 balions, finü timäd: Proterozoig, ed äfinon bü yels za 488.3 ± 1.7 balions, ven äprimon period: Lordovig (ICS, 2004). Binon period balid Paleozoiga: timäd balid Fanerozoiga. Kambrium binon period balid, in kelas klifs patuvons jäfidämems mödaziöbik fösilik gretik mödik, kels binons komplitikums ka spogs u medusods. Dü tim et, tribüts lifavik veütik (üd els phyla, o.b. grups, kels pamiedetons stabü koapadisins distik) äpubons süpo, ön jenets mödikün nen bügolafs (Gould, 1989). Pub vifik at nimatribütas mödik panemon Splod Kambriumik.

Period kambriumik fovon pos Nulaproterozoig e pasökon fa period lordovigik (Lordovig). Kambrium it padilon ad donatimäds kil: prim Kambriuma ü Kambrium primik (i „Caerfai“ ü „Waucoban“ panemöl), zänoda-Kambrium ü Kambrium zänodik (i „St. Davids“ ü „Albertian“ panemöl), e Furong (i „fin Kambriuma“, „Merioneth“ ü „Croixan“ panemöl). Klifs donatimädas at pamäniotons as dutöls lü dona-, zänoda- u löpa-Kambrium. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/01[redakön fonäti]

WaldemarVladimir Karlovic) Rosenberger (Deutänapüko: [ˈvaldəmar ˈroːzənbɛrgər]; Rusänapüko: Владимир Карлович Розенбергер, pämotöl ün 1848, ädeadöl ün 1918) äbinon cinädan Rusänik se St. Petersburg ed i yufapükavan, sevädikum as gididan ä jelodan veütikün ela Idiom Neutral.

El Rosenberger äbinom primo Volapükan, pislopüköl fa propagidan bevünetik veütikün Volapüka: hiel Auguste Kerckhoffs. Ävedom liman Kadäma bevünetik Volapüka, kel päfünon dü Volapükakongred bevünetik telid tö München yelü 1887. Timü krisidatid Volapükamuf (yelü 1890), äsökom paleti ela Kerckhoffs. Ün 1892 pävälom cif Kadäma. Ün tim et Volapükamuf ädäfalon. Cifamü Rosenberger, Kadäm äprimon ad vobön pro yufapük, kel öbinonöv fasilikum ad suemön, lärnön e gebön, ka Volapük. Ün 1898 äceinon nemi okik ad Academi Internasional de Lingu Universal, ed ün 1902 äpübon yufapüki nulik oka: el Idiom Neutral, kel älabon krütis gudik ab benoseki pülik. El Rosenberg äpübom gasedi (Progres) in pük at.

Ün 1907, el Rosenberger äkevobom ko hiel Edgar von Wahl ad revidön eli Idiom Neutral ve lüod "natöfikün" (o.b. lüodü püks Nula-Latinik). In buk oka, in Interlingue pepenöl: Interlinguistic reminiscenties (Mems bevünetapükik), el Edgar von Wahl äpenom: "sr Rosenberger self [...] ne esset grand mastro in ti arte" (söl Rosenberger it [...] no binom lemastan pö lekan at [ad spikön Volapüki]), kelosi älelogom as blöf, das Volapük binon fikulik. Pos atos, jiniko no plu äkompenom pö yufapükamufs bevünetik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/02[redakön fonäti]

Leonid Kravchuk.jpg

Hiel ,Leonid Makarovüc Kravcuk’ (Lukrayänapüko: Леонід Макарович Кравчук) (pemotöl lü 1934 yanul 10id tü ,Velüküy Jütün’ in Volüniän, nutimo in Lukrayän) binom bolitan Lukrayänik, kel dü yels 1991-1994 äbinom presidal balid Lukrayäna nesekidik pos säbinädikam Sovyätabalatama.

El ,Leonid Kravcuk’ pämotom in vilag in Volüniän: ,Velüküy Jütün’, kel ätimo ätopon in Polän, ab pos Volakrig Telid evedon dil Sovyätabalatama. Ästudom konömavi in Küyiv, kö ägredätükom ün 1958, ed ävobom as tidan. Ün yel ot ävedom liman Paleta Kobädimik Sovyätabalatama, in kel ävobom dü yels mödik pö rayün propagida. Ävedom paletasekretan Paleta Kobädimik Lukrayäna (ela ,KPU’) tefü dölav ün 1988, ä limasteifädan (ün 1989) e liman (ün 1990) bolitabüra paleta at. Tü 1990 yulul 3id el ,Kravcuk’ ävedom i presidan löpasovyäta Sovyätarepüblika Sogädimik Lukrayänika. Ködü fainikam nämäda paleta kobädimik atos äsinifon, das jenöfo äbinom dugan repüblika. Ün yel ot älüvom paleti kobädimik. Pos luvolut imiplöpöl in Moskav, ,Kravcuk’ änotädom nesekidi Lukrayäna e kludo äpledom rouli veütik demü säbinädikam Sovyätabalatama. Tü 1991 dekul 1id pädavälom ad presidal Lukrayäna as steifädan nenpaletik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/03[redakön fonäti]

Utahraptor BW.jpg

Elaf Utahraptor (siämü „ravanim di Utah“ äbinon limaf gretikün dinosaurafamüla: Dromaeosauridae lurooda: Theropoda. Älifon dü period: Barremian ün prim Kretata (bü yels 132-119-balions). Hiel James Kirkland, hiel Rob Gaston, e hiel Don Burge ätüvons eli Utahraptor ün 1993 in komot: Grand, in tat Lamerikänik: Utah, ninü Fomam di Cedar Moutain. Fösil patedik binon atimo in el „College of Eastern Utah“, do Niver: Brigham Young labon konleti gretikün fösilas ela Utahraptor. Bid patedik (e jünu teik sevädik) ela Utahraptor: U. ostrommaysorum, pänemon stimü fösilavan Lamerikänik: John Ostrom (se Mused: Peabody Natajenava nivera: Yale) e hiel Chris Mays, se „Dinamation International.“ Skulturan: Raymond Persinger pämäniotom in naböfodönuam rigik ela James Kirkland kodü tikamagods söla: Persinger tefü kluvabinod.

Äs elafs Dromaeosauridae votik, el Utahraptor älabon kluvi gretik blegik pö tean telid, kel äkanon rivön lunoti zimmetas 23. Nim at ba ägleipon viktimis me föfalims okik du äflapon oni me pödalims. Vestigams brefabüik tefü elaf Velociraptor smalikum tikodükons, das kluvs somik pägebons ad deisteigön ud ad teifön viktimi, no ad sleitön skini onik. Lunotü mets 6,5, geilotü mets 2 e vetotü milgrams 700, el Utahraptor äbinon ravanim dredabik. Pemobos, das el Utahraptor äbinon ba röletaf nilöfik ela Dromaeosaurus smalikum ed elafa Achillobator gianagretik se Mongolän. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/04[redakön fonäti]

Plad ela Tau Ceti in eläd Sivalüt.

Tau Ceti (τ Cet / τ Ceti) binon stel sümik ad Sol tefü masat e pated späktrumik, ed i tefädiko nilik Solasite. Binon i stel „metalodefik“, klu binos läs luveratik, das labon planetis klifagik zü ok. Too küpeds etuvons püfamödoti 10na gretikumi zü el Tau Ceti, kas binon pö Solasit. Kompenastel nonik jünu petuvon dub mafams stelavik moikamavifota. El Tau Ceti logädon loge as stel litagreta kilid nilü Steläd Sivalüt (Cetus). El Tau Ceti no labon nemi kösömik vemo sevädik, distü stels logädikum mödik. Se planetasit mögik zü el Tau Ceti, Sol binon stel litagreta telid in Steläd: Boötes.

Lönamuf ela Tau Ceti binon tefädiko vifik (o.b. plad onik in silasfer votikon tefädiko vifiko): bobädasekun za bal a yel. Too milats anik yelas zesüdons one ad votükön pladi okik mö bobädagred bal. Lönamuf vifik malon nili Sole: stels nilik mufons jiniko vifikumo ka stels fagik, e binons kludo zeils gudik pro paralakastuds. Dö el Tau Ceti, mufams jonons, das stel at binon fagotü litayels bosilo läs ka 12; abinon kludo bal stelas nilikün Sole, stel nilikün telid (pos el Alpha Centauri A), kel duton lü späktrumaklad G. Moikamavifot, distü lönamuf, no kanon paküpedön stedöfiko, ab muton pavestigön dub mafam späktruma. Sekü sleafam ela Doppler, nüsugamaliens späktruma sleafons lüodü red (volfalunots gretikum) if stel momufon, u lüodü blöv (volfalunots smalikum) if lümufon lü obs. Moikamavifot ela Tau Ceti binon milmets za -17 a sekun, kelos sinifon, das mufon lüodü Sol. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/05[redakön fonäti]

Igor Stravinsky LOC 32392u.jpg

Hiel Igor Fyodorovic Stravinskiy (Rusänapüko: Игорь Фёдорович Стравинский; 1882 yunul 17 - 1971 prilul 6) äbinom noatädan Rusänik, kel palecedom fa mödikans in Vesüdän äsi in lomän okik as noatädan flunilabikün musiga tumyela 20id. Ãbinom Rusãnan kosmopolik patedik, kel pänemom fa gased Lamerikänik: Time balan pösodas flunilabikün 100 tumyela 20id. Plä seväd, keli ägetom sekü noatädots okik, äfamikom id as pianodan ed as musigidilekan, suvo pö els premières vobotas okik.

Noatädanakarier ela Stravinskiy äbinon küpädik sekü distöf stülik oka. Ädagetom sevädi bevünetik medü baolets kil fa teatidilekan: Sergey Dyagilev pibegöls e fa els Ballets Russes (Baolets Rusänik) hiela Dyagilev päplösenöls: L'oiseau de feu (Filaböd, 1910), Petrujka (1911/1947) e Le sacre du printemps (Saludükam Florüpa, 1913). „Saludükam“, kela première äkodon volutili, ävotükon modi, ön kel noatädans posik äbetikons ritmutabinodi; jünu vision omik relajenotas paganik in Rusän vönädik päjenükölas laijänälon lüloganefis. Pos period Rusänik balid oka, äflekom oki lü nula-klatädim ün degyel: 1920. Vobots perioda at gebons fomis musigik vönaoloveik (el concerto grosso, el fugue, sümfon) e suvo klänedons fäkädi nämöfik dis jinalogot sevärik; suvo äjonons stimi mastanes büik, äs hiel J. S. Bach, hiel Verdi e hiel Caykovskiy. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/06[redakön fonäti]

Eotyrannus 2 NT.jpg

Elaf Eotyrannus („tirenaf gödalulita“) äbinon dinosaur famüla Tyranossauroidea (lurooda: Theropoda), kel älifon primü Kretat (ma fösils okik se Fomam di Wessex: dil Grupa di Wealden, su Nisul di Wight in Greta-Britän. Fösils at binädons me kran, bäkabom e limadilets anik yunafa, päbepenon fa els Hutt et al. ün 2001. Tümolog ela genus tefon binäl dinosaura at as „tirenaf timas primöfik“, e tümolog bidanema tefon tüvani fösila. Elaf Eotyrannus älabon lunoti metas 6. Kalad elafas Tyrannosauroidea klülädon se tuts bümaxülik koinafomik, ed els tibiae e metatarsia pelunüköl. Patöfs primöfik pro els Tyrannosauroidea nog äkomädöls pö el Eotyrannus binons nükavirebs pelunüköl, brads lunik ä gudiko päfomöls e kranasürfat balugik. Nim at, proporiko, älabon bali namas lunikün dinosauras jünu sevädikas lurooda: Theropoda. Dinosaur at äbinon mitifidaf, e ba äfidon dinosauris planifidöl soäs Hypsilophodon e Iguanodon. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/07[redakön fonäti]

Maria Johanna Verbrugh.jpg

Jiel MarieMaria) Johanna Verbrugh (1860–1939) äbinof Volapükan Nedänik, kel ägetof ün 1885 diplomi tidana Volapüka, e poso id uti tidala Volapüka. Ätradutof Gramati Volapüka ela Schleyer ini Fransänapük. Noets lifajenädik brefik ofa päpübons in el „Volapük: Gased bevünetik tedelik, nolik, literatik e gälodik“: jäfidot „Zenodakluba Volapükik Spanyäna“ ün 1887.

Pals ela Marie J. Verbrugh pämotons in Gelderland (provin Nedäna), e poso äfealotädoms lü Middelburg (Zeeland, provin Nedäna), kö fat ofik älabom vobi kaenavik. Pos dugäl kösömik vomas ettimik, ägetof pladi lä jul geilikum pro hiyunans, kö ästudof pükis. Äbinof balan vomas, kelas beg ad padälön ad visitön juli at pägevon fa minister dugäla Nedänik. Pos atos jimödikans äsöfölofs sami ofik. Vemo änitedälölo in püks, ästudof jäfüdi at jüs ägetof, ün 1879 e 1880, ma lons Nedäna, diplomi Profäsorana Fransänapüka, Linglänapüka ä Deutänapüka. Änitedälof i dö püks vönik, ed ästudof in livüp ofa latini e Vöna-Grikänapüki, e pos atos i Litaliyänapük.

Ün 1884, äreidof in gased Nedänik, das hiel Servaas de Bruin ipübom tradutodi Nedänapükik gramata Volapüka ela Schleyer. Posä ireidof tradutodi ela de Bruin, änitedälikof dö pük at, ed äsludof ad dagetön gramati rigädik Deutänapükik, yufü kel älärnof Volapüki. Ün yel sököl ya Schleyer ägevom ofe diplomi tidana Volapüka. Primü 1886 ägetof nümi balid ela Volapük (jäfidot Volapükakluba Spanyänik ettimik) ed äprimof ad spodön ko redakanef onik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/08[redakön fonäti]

Al-Khwarizmi portrait.jpg

Hiel Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī äbinom matematan, stelavan, strologan ä taledavan slamik Pärsänik. Pämotom zao ün 780 in zif: Khwārizm (atimo Khiva, in Lusbekän) ed ädeadom zao ün 850. Ävobom dü lifüp ti lölik oka as nolavan in Dom Sapa in Bagdad.

Lebuk omik: Al-Kitāb al-mukhtaṣar fī hīsāb al-ğabr wa’l-muqābala („Buk pebrefüköl dö kalkulam medü lölöfükam e leigavetükam“) äbinon buk balid dö tuveds sitöfik leigotas lienöfik e kvadöfikas. Sekü atos, palecedom fatan lalgebrada kobü hiel Diophantus. Tradutods lebuka votik oma: Kalkulav, dö numatasit Lindänik, änüdugons ini Vesüdän degnumatasiti ad penön numis. Ärevidom ed ägudükumom lebuki: Taledav hiela Ptolemaios. Älautom i vobotis anik dö stelav e strolog.

Keblünots omik noe äflunons levemo matemati, abi äjäfons vödiks nulik pro püks vola. Vöd: lalgebrad dekömon de el al-jabr: bal numatamas tel, kelis ägebom in lebuk oka ad tuvedön leigotis kvadöfik. Vöd: lalgorit dekömon de el Algoritmi: fom latinik nema omik. De nem omik dekömons i vöd Spanyänapükik: guarismo e vöd Portugänapükik: algarismo, bofiks sinifü „numat“. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/09[redakön fonäti]

Elaf Sinopterus (siämü „flitäm Tsyinänik“) äbinon pterosaur famüla: Tapejaridae lurooda: Pterodactyloidea, kel älifon ün prim Kretata (Barremian-Aptian). Fösils onik pätuvons in Fomam di Yixian (Jiufotang) nilü Chaoyang, in provin: Liaoning, in Tsyinän. Bids bal jünu penemons. El Sinopterus binon famik sekü kran proporiko gretik, kel labon honedi tipik (sümik ad ut bödas), kräst bomik lunik, kel primon lä fomaxül geilik e stäänikon ve zänod krana jü pün pödü kran, ed i def tutas.

Bid patedik: S. dongi, pestabon su fösil: IVPP V13363: bomem ti lölöfik labü yoins. Kran fösila at älabon lunoti mö zimmets 17, e flitämatenot pätaxeton mö mets 1,2. Lautans ämoboms, das äbinon valifidaf, ed äküpetoms, das binon pterosaur balid famüla: Tapejaridae plödü Brasilän petuvöl, e bomem binon vönädikün ä lölöfikün famüla at. Bid telid: S. gui sevädon stabü BPV-077: bomem votik ti lölöfik se fomam ot; difon de bid patedik tefü propors ömik, e labon gretoti mö 60% uta bida patedik. Timü bepenam okik, äbinon pterosaur nentutik smalikün se Fomam di Jiufotang. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/10[redakön fonäti]

Hiel Eukleides: matematan Grikänik tumyela 3id b. K., asä hiel Raphael äfomälom omi in pänot okik: Jul ela Atina.

Matemat binon nolem tefü suemods äs mödot, binod, spad e cen, ed i jäfüd nolavik, kel studon onis. Hiel Benjamin Peirce änemom oni „nolav[i], kel prodon kludis nevitovik“. Nolavans votik lesagons, das matemat binon nolav nomöfas (patterns): matematans sukons nomöfis pö nums, spad, nolav, nünöms, nedabinots fomälik, e r. Medü geb nedabinotas e tikama tikavik, matemat evolfon se numam, kalkulam, mafam e stud sitöfik tefü foms e mufs yegas füsüdik. Matematans vestigons suemodis at, diseinölo ad fomön niludis nulik ed ad blöfön verati onsik me kludam kuratik stabü xioms e miedets pötiko pevälöls.

Sev matemata staböfik ai pegebons fa pösods e grups valiks. Gudükumams stabasuemodas kanons patuvön ya in vödems matematik se Lägüptän vönik, Babülonän, Lindän vönik, Tsyinän vönik, e Grikän vönik. Blöfastabs kurätik pubons balidnaedo in lebuk hiela Eukleides: Binets. Volfam äprogedon no vifiko jü period Dönumoteda ün tumyel 16id, ven tikamagots matematik äkolkömons tüvis nolavik nulik, kelos äkodon vifikumami vestigama, kel efovon jü adel. Ün atim, matemat pagebon zi vol lölik fa jäfüds mödik soäs nolavs natik, kaenav, sanav, e nolavs sogädik soäs konömav. Matemat pajäfüköl: jäfüd, kel vestigon jäfükami matemata pö säkäds jäfüdas votik, kodon e gebon tüvis matematik nulik, ed ömna kodon i davedi jäfüdas löliko nulikas. Matematans bejäfons i matemati klinöfik, o. b. matemat demü ok it, nen jäfükams, do jäfükams utosa, kelos äprimon as matemat klinöfik, suvo patuvons poso. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/11[redakön fonäti]

Edgar Allan Poe 1848.png

Hiel Edgar Allan Poe (1809 yanul 19 - 1849 tobul 7) äbinom poedan, lautan, redakan, literatikrütan ä bal duganas Mufa Romatik Lamerikänik. Sevädik pato sekü konots klänöfa e ledredöfa, el Poe äbinom balan konotilautanas Lamerikänik balid, äsi balan fatanas konota poldik e konota midunik. Anikans lecedons omi balani lautanas magälaliterata nolavik.

El Poe pämotom in Boston. Pals omik ädeadons ven äbinom nog yunik, e pälasumom fa els John e Frances Allan in Richmond, Virginia. Us (e dü yels anik in Linglän) pädugälom ed äglofom bevü lieg tefädik, do neai pädaoptom calöfiko fa els Allans. Pos brefüp in niver di Virginia e steifül leigo brefüpik ad primön karieri militik, el Poe ed els Allans äditons de ods. Lautanakarier ela Poe äprimon mükiko me poedotakonlet tiädü Tamerlane and Other Poems (Hiel Tamerlan e Poedots Votik; 1827); pla nem lautana päpenon te: „fa men di Boston“. El Poe äfealotädom lü Baltimore ad lödön kobü röletans anik ed ävotükom vobi okik de poed ad prosad. Ün yulul yela 1835, ävedom yufaredakan gaseda: Southern Literary Messenger in Richmond, kö äyufom ad mödükumön bonedamis ed äprimom ad völfön stüli lönik oka literatikrüta. Ün yel ot ämatikom ko jiel Virginia Clemm: jiköst 13yelik oka. Pos lekoned no benosekik: The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket (= Konot hiela Arthur Gordon Pym se Nantucket), el Poe äjafom konetakonleti balid oka: Tales of the Grotesque and Arabesque (Konots Grotäta e Larabäta) ün 1839. Ün yanul yela 1845, el Poe äpübom poedoti: The Raven (Rab), kel ägeton benoseki sunädik, ab pos yels te tels jimatan omik: Virginia ädeadof sekü ftisid (1847 yanul 30). El Poe äbetikom dönumatikami, ab neai äjenöfükom tiketi at. Tü 1849 tobul 7, el Poe ädeadom bäldotü lifayels 40 in Baltimore. Kod deadama omik no sevädon to mobs mödik (lalkohol, drogs, kolerad, rabiät, oksasen (ba pecänidöl ko oksasenasteifül omik yelü 1848), ftisid, ladamaläd, breinamaläd e votiks. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/12[redakön fonäti]

Däsinot ela Carcharodontosaurus saharicus.

Elaf Carcharodontosaurus äbinon dinosaur mitifidöl gianagretik famüla: Carcharodontosauridae, kel älifon bü yels za 98-93-balions, dü period: Kretat. Äbinon ti so lunik, äs el Tyrannosaurus: ma täxets, ärivon lunoti metas 11,1-13,5 e vetoti tounas 2,9. Nem: Carcharodontosaurus sinifon „lasär (labü) jakatuts“, stabü el genus jaka: Carcharodon (se Vöna-Grikänapük karcharo siämü „graböfik, raodik“ e odonto siämü „tut“) e sauros, siämü „lasär“.

El Carcharodontosaurus äbinon mitifidaf labü maxüls gianagretik e tuts japik lunik (lunotü zimmets za teldegs). Fösilavans äkredons büo, das el Carcharodontosaurus älabon krani lunikün dinosauras valik lurooda: Theropoda. Boms anik (fomaxül e kvadabom) ye ädefons pö kran Frikopik rigik, kelos äkodon täxetis neverätik gretota onik fa vestigans. Lunot smalikum metas te 1,6 pemobon pro el C. saharicus; kran ela C. iguidensis äbinon jiniko boso lunikum (mets 1,75). Dinit dalaba krana gretikün anu duton lü röletaf nilöfik lurooda Carcharodontosauridae: elaf Giganotosaurus (kel, ma täxets, älabon krani lunotü mets 1,95). Nin krana e lila ela Carcharodontosaurus saharicus äsümon ad ut krokodas nulädik. Gretot breina nilik (el telencephalon) leigodü brein lölik äsumon ad ut räptulas nutimik, too äbinon smalikum leigodü ut bödas e dinosauras grupa: Coelurosauria. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/13[redakön fonäti]

Siegfried Lederer.jpg

Hiel Siegfried Lederer (Deutänapüko: [ˈziːkfriːt ˈleːdərər]; pämotöl ün 1861 yunul 31id, ädeadöl ün 1911 novul 8id) äbinom Volapükan Lösteränik. Ün yel 1887 ädagetom diplomi tidana Volapüka, ed ün prilul yela sököl ya äpübom in Wien (poso in Berlin) gasedi nulik, „Rund um die Welt / Zi vol lölik“, kel pelecedon as gased Volapükik gudikün (l. Jenotem Valemapüka ‚Volapük‛ hiela Johann Schmidt, pad: 30). Ätradutom märis anik hiela H. C. Andersen e blodefa Grimm, äsi eli „Leid“ („Suf“ jiela Carmen Sylvia, lautot kelik jiniko pedakipon te as tradutods Rusänapükik hiela W. Rosenberger e Litaliyänik hiela A. Ferretti). Älautom i lebukis rigik mödik, vü kels „Lofüdänatävi“: buk vemo nitedik, ed eli „Volapük als Dolmetscher“ (= Volapük as nätäpretian), kels jiniko i peperons. Äblebom fiedik Volapüke i pos gloratim onik: äbinom balan limanas Volapükakadäma telid fa Schleyer ün 1900 päfünöla. Pas ven nebenikam Volapüka äjinon fifümik, äsludom ad slopikön Sperantamufi, ed ävedom bal kefünanas Sperantakluba „Verda Stelo“ (= Stel grünik) in Praha yelü 1908. Pos atos ätidom Sperantapüki in Praha ed ävobom as redakan pro gaseds Sperantapükik („Universo“ = Leval, ed i fomam Sperantapükik nulik ela „Zi vol lölik“: „Ĉirkaŭ la Mondo“). Älautom tradutodis ini Sperantapük, vü kels nogna märis ela Andersen („Bildolibro sen Bildoj“: Magabuk nen mags), ed eli „Leid“ jiela Carmen Sylva. Ädeadom ün 1911 novul 8id in Praha. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/14[redakön fonäti]

David J. Peterson by Gage Skidmore.jpg

Hiel David Joshua Peterson (1981 yanul 20 in Long Beach, Kalifornän) binom pükavan Lamerikänik, sevädikün as datuvan pükas magälöfik Doħrakapüka e Löpa⸗Valürapüka de televidasökod: Pled tronas.

El ,Peterson’ estudom Linglänapükavi pö nivers di Kalifornän tö ,Berkeley’ de 1999 jü 2003 e pükavi pö nivers di Kalifornän tö ,San Diego’ de 2003 jü 2006. Ün yel 2007 el ,Peterson’ äbinom bal fünanas Soga pro pükijaf, kela äbinom diviguvan (2007–2009), sekretan (2007–2011) e presidan (2012–2014). Sis 2015 binom cifaredakan pübota kademik ,Fiat Lingua’. Sekü mäted pinoganüköl ün yel 2009 fa Sog pro pükijaf el ,Peterson’ päcälom datuvan Doħrakapüka pro televidalekoned: Pled tronas, pro kel ädatikom i Löpa⸗Valürapüki e pükis Valürik votikis de 2012. Sis 2009 el ,Peterson’ edatikom pükis plu ka dek pro filmots difik. Nutimo el ,Peterson’ binom balik pükajafan calik su vol lölik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/15[redakön fonäti]

Elaf Ophthalmosaurus

Elaf Ophthalmosaurus (siämü „logalasär“ in Vöna-Grikänapük) äbinon liktiosaur fina Yurata (bü yels 165-150-balions), kel ägeton nemi at sekü logs plödakösömiko gretiks oka. Älabon koapi keinik delfinafomik lunotü mets 6. Maxül ti nentutik ona äpöton gudiko ad fanön nenvirebafs svimöl. Fösilöps veütik bida at topons in Yurop ed in Largäntän. Äs liktiosaurs votik, göb ela Ophthalmosaurus äsegolom büo pö motam, dat nimül no pönöyon. Bomems za luldegs yunafas nog in mots onsik pätuvons in fösilöps; jinos, das pö motam nimüls 2 jü 11 pämotons.

El Ophthalmosaurus älabon koapafomi sümik ad drenatof e göbafäin labü fom lafamuna. Föfalims onik äbinons gretikum ka pödalims, kelos tikodükon, das pö mufam föfalims ästirons e göb äjokon nimi. El Ophthalmosaurus distükon oki sekü logs okik, kels, diametü zimmets 10, äbinons vemo gretiks proporü koap okik. Logs ägetons spadi ti valiki in kran e päjelons dub platots bomik linafomik (lins sklerotik), kels luveratiko äfrutons ad laibinükön fomi logaglöpas ta vataped dibik. Gretot logas e lins sklerotik tikodükons, das el Ophthalmosaurus ba äyagon dibiko, kö no dabinon lit vemik, u das ba äyagon neito, du bids fa on päyagöls äbinons dunöfikums. Kalkuls tikodükons, das el Ophthalmosaurus äkanon blebön dis vat dü minuts za 20, u ba plu 20. Svimavifot ela Ophthalmosaurus petaxeton mö mets 2,5 a sekun, ab ifi geboyöv kalkulis läs küniks (met 1 a sekun), kludoyöv, das el Ophthalmosaurus äfägon ad daivön jü mets 600 ed ad gekömön lü melasürfat ünü minuts 20. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/16[redakön fonäti]

Queen Street Barraba NSW..jpg

El Barraba binon zifil (pöpamödot ün 2016: 1410), kel topon in Nula-Sulüda-Velsän in Laustralän. Zif äbinon cifazif zifaziläka ela Barraba Shire. Zifaziläk at e zif peziläkons ad ziläk konsälalefa topädik ela Tamworth (el Tamworth Regional Council) ün yel 2004. El Barraba topon in Ziläk veütik ela Bundarra-Barraba pro böds (el Bundarra-Barraba Important Bird Area), kö kipedoy bödis bida pariskädüköl: el Anthochaera phrygia.

El Barraba topon mö milmets 477 nolüdalofüdü el Sydney, mö milmetis 548 solüdalofüdü el Brisbane, e mö milmets 90 nolüdü el Tamworth, kel binon lezif nilikün. Flumed: ‘Manilla River’ < flumon mu nilü zif. El Barraba duton lü Nula-Linglän (el New England). Zif topon su töraveg: ‘Fossicker’s Way’. El Barraba topon in belem: ‘Nandewar Range’.

Els Kamilaroi: mens lomädik < älödons in ziläk bü lüköm Yuropanas. Yuropan balid in ziläk ün yel: 1827 evedom hiel Allan Cunningham: beletävan e planavan. Farm balid (ön nem: ‘Barraba Station’) in ziläk pefünon ün yel: 1837 ud ün yel 1838. Topäd zifa fütürik pegeodeton ün yel: 1852. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/17[redakön fonäti]

El Johannes Kepler

Hiel Johannes Kepler (1571 dekul 27 - 1630 novul 15) äbinom matematan, stelavan ä strologan Deutänik, äsi balan cifakompenanas levoluta stelavik tumyela 17id. Sevädom ledino sekü lons planetamufa, kelis stelavans posik älärnons de vobots omik: Astronomia nova, Harmonices Mundi e r. Bü el Kelpler, mufs planetas päkalkulons medü yümätam mufas sirköfik sisirkas. Pos el Kepler, stelavans pianiko ädeflekons oki de sisirks lü zümufs: vegs, kels äkanons pabepenön matematiko as lelips. Lons ela Kepler äfomons i bali stabas teoroda vetotanäma valemik hiela Isaac Newton.

Dü karier okik, el Kepler äbinom matematitidan in seminarajul in Graz, in Lösterän, äsi yufan stelavana: Tycho Brahe, kurastelavan Lampörana: Rudolf II, matematitidan in Linz, in Lösterän, e konsälal Generala: Wallenstein. Änitedälom i tefü litav: ädatuvom daleskopasoti nulik (Daleskop hiela Kepler) ed äyufom ad jelodön tüvis daleskopik timakompenana okik: Galileo Galilei. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/18[redakön fonäti]

HendrixHoepla1967-2.jpg

Hiel Jimi Hendrix (1942 novul 271970 setul 18) äbinom gitaran, kanitan ä kanitilautan Lamerikänik. El Hendrix palecedom bal gitaranas letälenikün ä flunilabikünas jenotema musigastüla: rock. Pos benosek in Linglän, ädagetom fami zi vol lölik pos kompenam omik pö el Monterey Pop Festival yela: 1967. Poso, el Hendrix äkompenom i pö el Woodstock Festival famik yela: 1969.

El Hendrix äyufon ad jafön kaeni nulik: el guitar feedback, kelos älüükon ini musig utosi, kelos büo äbinon ton no vipabik. Ägebom ed ävölfom nulodis e flunis stülanas ela blues äs hiels B.B. King, Muddy Waters, Albert King e T-Bone Walker, ed ägudükumom stüli okik stabü gitarans äs hiels Curtis Mayfield, Steve Cropper e Cornell Dupree, äsi stabü el jazz vönaoloveik. Pats anik posödöfa städik tuik oma ba dekömons de uts ela Little Richard, ko kel ävobom brefüpo as liman musiganefa ela Richard: The Upsetters. Palecedos i, das el Hendrix päflunom fa hiel Pete Townshend grupa: The Who, kel äkaniton in London ven el Hendrix äprimom karieri okik us ün 1966. Hiel Carlos Santana emobom, das musig ela Hendrix ba peflunon fa blud lindiyanik oma. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/19[redakön fonäti]

Elaf Pteranodon in köls melaböda

Elaf Pteranodon (se Vöna-Grikänapük: πτερ- „flitäm“ ed αν-οδων „nen tuts“), labü flitämatenot metas za 9, äbinon balaf pterosauras gretikün. Älifon finü Kretat (Coniacian-Campanian, bü yels 89,3-70,6-balions) in Nolüda-Merop (Kansas, Alabama, Nebraska, Wyoming e South Dakota). Distü pterosaurs büik, soäs elafs Rhamphorhynchus e Pterodactylus, el Pteranodon älabon honedi nentutik sümik ad ut bödas nutimik.

Fösils ela Pteranodon petuvons in kretajeds Kretatik in tat Lamerikänik: Kansas. Kretajeds at päfomons su lestab utosa, kelos ettimo äbinon mel su topäd kontinäna Nolüda-Meropik. Kran balid ela Pteranodon pätuvon tü 1876 mayul 2, in Somkey Hill River, in komot: Wallace tata: Kansas, fa hiel S. W. Williston: fösilikonletan, kel ävobom pro fösilavan: Othniel Marsh. Fomam di Niobrara binon ba fomam usik famikün; vü fösils votik su fomam at petuvöls dabinons melatortugs, elaf Mosasaurus e böds primöfik.

El Pteranodon äbinon räptul, ab no [dinosaur. Ma miedet lifavik, dinosaurs äbinons räptuls diapsidik labü stan löik, kels äfomons grupis tel: Ornithischia e Saurischia. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/20[redakön fonäti]

Hiel Oskar (u ba: Oscar) Kausch (1848 mayul 13 – 1932 dekul 16) äbinom Volapükan Deutänik. Ätradutom penädis literatik mödik ini Völapük, ed älautom lisedis literata Volapükik e Volapükanas. Älabom benorepüti gretik in Volapükamuf, kele äblibom fiedik jü deadam oka.

El Oskar Kausch pämotom tü 1848 mayul 13 in Zeipau, Jlesän (atimo Szczepanów in Polän). Ävedom potasekretan in Dresden, Saxän; us ün 1906 päpromuvom ad potasekretan löpik. Pos pänsionam oka, äsludom ad lomädikön in Reisicht, Jlesän (atimo Rokitki in Polän), kö älifom takädiko jü deadam oka. El Kausch äprimom ad bejäfön Volapüki dü steb okik in Dresden. Ya ün febul yela 1887 ädagetom diplomi tidana Volapüka. Ut spodana äsökon ün prilul yela ot, ut tidala ün gustul yela: 1888, ed ut profäsorana ün mayul yela 1889. Ätradutom ini Volapük lebukis mödik (l. dono lautotalisedi), kelis äprimom ad pübön ün 1896. Äpübom i yegedis mödik in gaseds difik (a. s. „Volapükabled lezenodik“ ela Schleyer). Tü 1898 febul 9, ya ipübölo lautotis mödik, ägetom de el Schleyer Volapükaköni smalik demü meritabs okik tefü Volapük. Tü 1900 yanul 12 el Schleyer äcälom omi senätani e kadämali Volapüka. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/21[redakön fonäti]

Karla LaVey.jpg

Jiel Karla LaVey binof cil balid ä legik teik hiela Anton LaVey: diabiman famik. Äbinof balan limanas-fünanas Glüga Diaba (rigiko Glüg Diabimik pänemöla). Läd LaVey äbitof as pladulan notidik pro glüg ed i pro fat okik dü yels ti foldegs.

Ün 1973 el Karla äkolkömof ed ägivof hiele Sammy Davis Jr. mali: „baphomet“ nemü fat okik. Ün tim at äbinof flen hiela Alice Cooper, keli äjonodof poso fate okik. Ün 1979 el Karla päsedof lü Amsterdam ad cifön zänabüri Glüga Bevünetik Diaba, kel äyümon limanis in foginän. Ün tim at el Karla ägetof tituli: Jikultan Löpik Glüga Diaba, keli ägebof lunomiko dü spikots ko gasedem e spikäds notidik. Dü degyels 1980 e 1990, el Karla äpubof mödikna in televid (a.s. in els Joan Rivers Show, Ron Reagan Show, 20/20 e 60 Minutes), äspikölo ta tuükams suvik attimik tefü diabim. Tü 1997 tobul 27id, el Anton LaVey, fat ela Karla, ädeadom sekü ladafikuls. Tü novul 7id, el Karla äjenükof kobikami ko gasedem ad nunön deadami ela Anton LaVey. El Karla e jiel Blanche Barton: yufan ä lifibepenan ela Anton LaVey, äd i mot sona teik ela LaVey: hiel Xerxes, änunofs, das öcifofs Glügi Diaba as Jikultans Löpik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/22[redakön fonäti]

Eustreptospondylus head.jpg

Elafs Megalosauroidea äbinons lefamül dinosauras grupa Tetanurae, lurooda Theropoda, kels älifons sis zänoda-Yurat jü fin Kretata. Luveratiko famül elafas Spinosauridae duton lü grup at.

Nem: Spinosauroidea lunomiko pagebon pla nem: Megalosauroidea. Lefamül: Spinosauroidea pänemon ün 1915 fa hiel Ernst Stromer. Ab, if el Megalosaurus dutons lü grup: Spinosauroidea (kelos veraton bai dilets nulädik ti valiks), tän els Spinosauroidea ed els Megalosauroidea binons vo vöds otsinifik. Hiel Paul Sereno ämiedeton grupi: Spinosauroidea ün 1998 as grup, kel keninükon büani komunik elafas Spinosaurus e Torvosaurus, ed i licinafs valik onas. Hiel Thomas Holtz ämiedeton grupi labü nem ot as grup, kel keninükon bidis valik nilikumis ele Spinosaurus, ka ele Passer domesticus. Grups bofik bo keninükons famüli: Spinosauridae. Bai el ICZN, igo kladanems klinik sötons paplaädön üf labons kladapoyümoti kösömik e binons otsinifiks ko klads peleodüköl votik lä, u donü, nivod lefamüla. Mob at ye suvo no pelobedon fa fösilavans valik, pato hiel Sereno. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/23[redakön fonäti]

Mebaston pö lödabum ela ,Lyatojünsküy’ in Küyiv.

Hiel ,Borüs Mükolayovüc Lyatojünsküy’ (Lukrayänapüko: Борис Миколайович Лятошинський) (Jütomür, 1895 yanul 3id (1894 dekul 22id) — Küyiv, 1968 prilul 15id) äbinom noatädan, dilekan e dugälavan Lukrayänik, balan fünanas nulädima in musig klatädik Lukrayänik. Bevü vobs ela ,Lyatojünsküy’ binons lops tel, sümfons lul (1918, 1935/36, 1951/54, 1963, 1966), danüdasökaleods, primüms, pianodakonsärt, cemamusig (b.v. luröbafolüms fol, pianodakilüms kil e viälasonat), vobs pro pianod, lids, bevobots pöpalidas, kors, kantats, teatamusig e filmamusig. Balido stül oma päflunon fa vönaoloveikod romatik (b.v. ,Borodin’, ,Caykovskiy’), ab ün degyel telid el ,Lyatojünsküy’ plu päflunom fa el ,avantgarde’ Zänoda⸗ e Vesüda⸗Yuropik. De yel 1929 stül omik äbalugikumom e äziläkom diletis mödikum se pöpamusig Slavik.

Kobü hiel ,Levko Revuzküy’ el ,Lyatojünsküy’ äbinom balan noatädanas Lukrayänik flunilabikünas tumyela 20id. Bevü studans omik binoms: ,Leonid Hrabovsküy’, ,Valentün Sülvestrov’, ,Ivan Karabüz’ e ,Yevhen Stankovüc’. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/24[redakön fonäti]

Lord Byron coloured drawing.png

Hiel George Gordon Byron: baonan: Byron 6id, ü balugiko Lord Byron (1788 yanul 22 - 1824 prilul 19) äbinom poedan Linglänik ä balan pösodas veütikün Romatima. Vü vobots sevädikün ela Lord Byron äbinons poedots konotik: Childe Harold's Pilgrimage (= Pilgrim cila: Harold) e Don Juan. Poedot lätik at äblebon no pefinüköl jü deadam omik. El Lord Byron pälecedom as balan poedanas Yuropik gretikün; lautots omik igo ün atim pareidons suvo. Fam ela Lord Byron sekidon ne teiko de lautots okik, ab i de lifajenäd nestönik oka, pö kel reidoy lelöfakonotis mödik, debis, diti e kusads tefü kondöt genik nepötik. Päbepenom fa jiel Lady Caroline Lamb as „lienetik, badik ä riskädik ad pasevön“. El Byron ädünom as dugan topädik volutanefa penoganüköl Litaliyänik: Carbonari dü komip onik ta Lösterän, e poso ätävom ad befeitön Türkänanis dü Livätakrig Grikänik. Kodü kompen omik, palecedom netaherod fa Grikänans. Ädeadom sekü maläd fifik in Messolonghi. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/25[redakön fonäti]

Ernst Haeckel 2.jpg

Hiel Ernst Heinrich Philipp August Haeckel (1834 febul 16 - 1919 gustul 9), anikna päpenöl i von Haeckel, äbinom lifavan, natavan, filosopan, sanavan, profäsoran ä lekanan Deutänik, kel ätüvom, äbepenom ed änemom milatis bidas nulik, ädäsinom genealogabimi lifafomas valik, ed äjafom vödedis lifavik mödik, keninükamü el phylum, fülogen, kolog äsi el phylum: Protista. El Haeckel ästütom ed äjelodom vobi hiela Charles Darwin in Deutän, ed ävölfom „teorodi dönuama“ vemo pädöbatöli, bai kel daglofam lifavik nogana bal: lontogen onik, dönuon volfami bida onik ve tim: fülogen onik: „lontogen dönuon fülogeni“. Vobots lekanik ela Haeckel keninükons däsinotis kölik läna- e melanimas plu 100 (päpübölis in lebuk: Kunstformen der Natur: „Lekanafoms Nata“). As filosopan, el Haeckel älautom eli Die Welträthsel („Leräts Levala“, 1895-1899): vobot jünu flunilabik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/26[redakön fonäti]

Lorenzo Mascheroni 1.gif

Hiel Lorenzo Mascheroni (1750 mayul 13 in Bergamo - 1800 yulul 14 in Paris, Fransän) äbinom matematan Litaliyänik. Keblünots veütikün omik tefons studi logaritas e primanumas, ed i däsinotis geometik. Lautot balid päpüböl ela Mascheroni äbinon el Nuove ricerche su l'equilibrio delle volte (Vestigs nulik dö leigavet bobotas, 1785). Ün 1790 äpübom eli Adnotationes ad calculum integrale Euleri (Küpets tefü kalkul lintegralik hiela Euler), in kel, vü dins votik, äkalkulom numatis balid 32 völfama degdilik numa: e (leido te numats balid 19 äverätons), ed i utosi, kelos nu sevädon as fümanum hielas Euler e Mascheroni. Lebuk famikün oma binon ye el Geometria del Compasso (Geomet Kompada, Pavia, 1797), in kel äblöfom, das däsinot geometik seimik me kompad e stripöm dunovik kanon padunön i te me kompad. Primo äjonon metodis ad tuvedön säkädis geometik semik (a. s. lafükam sirkaboba) te me kompad, e pos atos das däsinot geometik nonik dabinon, kel no kanon padunön yufü tuvedametods büo pibepenöls (if pazepos, das lien pabumon, ven püns tel onik pamiedetons). No äbinom ye balidan: matematan Danänik: Georg Mohr ipübom blöfi leseta at (anu sevädik as leset hielas Mohr e Mascheroni) ya ün 1672, in buk omik: Euclides Danicus, kel äblibon nesevädik jü 1928. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/27[redakön fonäti]

Dromaeosaurs.png

Famül elafs Dromaeosauridae ü „raptors“ = yagafs (siämü: 'lasärs rönöl', se Vöna-Grikänapük: δρομεύς = „rönöl“ e σαύρος = „lasär“) äbinadon me dinosaurs grupa: Theropoda. Pluamanum onas äbinädon me mitifidafs smalik ä sleniks, kels ämödikons dü period: Kretat. Pöpediko suvo panemons „raptors“, sekü nem elafa Velociraptor famik kodü biomagodem: Jurassic Park (Legad Yuratik), e sekü sümots onsik ad böds mitifidöl nutimik (kels in Linglänapüko suvo panemons „raptors“). Fösils elas Dromaeosauridae petuvons in Nolüda-Merop, Yurop, Nolüda-Frikop, Yapän, Tsyinän, Mongolän, Madagaskareän, Largäntän e Lantarktikop. Äsüikons balidnaedo dü zänoda-Yuroat (period: Bathonian, bü yels 167-balion) ed älailifons jü fin Kretata (period: Maastrichtian, bü yels 65,5-balion), o. b. ädabinons dü yels 100-balion, jü Deadamajenot ün Kretat-Tärtsiär. Els Dromaeosauridae perioda: Yurat sevädons stabü tutafösils. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/28[redakön fonäti]

Snorre Sturluson-Christian Krohg.jpg

Hiel Snorri Sturluson (11791241 setul 23) äbinom poedan, jenavan ä bolitan Lisladeänik. Kilna pävälom lonisagan diala Lisladeänik: el Alþingi. Älautom eli Edda Prosadik ü Edda Yunikum, kel binädon me el Gylfaginning (= Cütami ela Gylfi): konot miteodema Norgänik, el Skáldskaparmál: buk püka poedik, ed el Háttatal: lised poedafomas. Äbinom i lautan ela Heimskringla: bepenam jenotema regas Norgänik, se miteods ela Ynglinga saga jü prim Zänodatimäda. Sekü kods stülavik e metodaviks, el Snorri suvo palelogom as lautan ela Egils saga.

As jenavan e metodipenan, el Snorri binom küpädik as moban teoroda (pämäniotöl in el Edda Prosadik), das gods miteodik primons dabini oksik as krigadugans e regs menik, kelas sepülps tirädons kulti. Bi pösods vokädons nemi krigadugana deadik du golons ini komip, u regana deadik ün tims fikulik, primons grediko ad kultön omis. Fino krigadugan u regan pamemom te as god. El Snorri pamobom i, das tribüts, kels vikodons ta tribüts votik, plänons vikodi oksik me lesag, das gods onsik ekomipons ed evikodons ta gods neflenas.


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/29[redakön fonäti]

Videt: phi (φ) e lunet: lambda (λ).

Koordinatasit taledavik dälon ad patön topi alik su tal yufü koordinatasit sferik labü koordinats kil baiädü tulaxab Tala. Stabü teorods Babülonänanas vönik, poso pämenodöls fa hiel Ptolemaios: tikan ä taledavan Grekänik, sirk lölik padilon ad grads 360 (= 360°).

  • videt (brefod: Vid.) binon maf gula zänodü koordinatasit vü pün seimik su taled e plen kamik kveatora. Liens yümöl pünis otvidetik panemons videtasirks e däsinons sirkis otzänodilabik su taled. Povs binons videtü 90°: nolüdapov 90° N e sulüdapov 90° S. Videtasfer nulgradik binon kveator: lien, kö Glöpalafs Nolüdik e Sulüdik miedons.
  • lunet (brefod: Lun.) binon maf gula vesüdik u löfudika, zänodü koordinatasit, vü pün seimik su taled e plen kamik liena nolüdo-sulüdik vilädik vü povs taledavik tel. Liens yümöl pünis otlunetik panemons meridians. Meridans binons laf lunetasirkas e no binons paralelik, ibä kolkömons okis lä povs nolüdik e sulüdik. Meridian ut, kel keninükon topami Küpedöpa Regik in Greenwich (nilü London in Regän Pebalöl), binon lien nulalunetik bevünetik: Meridian Balid. (Yeged lölik)

Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/30[redakön fonäti]

Stieler, Joseph Karl - Alexander von Humboldt - 1843.jpg

Hiel Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Freiherr von Humboldt (1769 setul 14 - 1859 mayul 6) äbinom natavan ä letävan Preusänik, äd i blod yunikum ministerana Preusänik, filosopana ä pükavana: hiel Wilhelm von Humboldt (1767-1835). Vob ela Humboldt dö taledav planavik äbinon staböfik pro prim lifataledava.

De 1799 jü 1804, el Humboldt ätävom lü Sulüda-Merop, keli äbeletavom ed äbepenom balidnaedo stabü stanöp nolavik. Bepenam omik letäva päpenon e päpübon as toumem legretik dü yels plu 21. Äbinom balan utanas, kels ämobons, das kontinäns zü Latlantean ün paset iyumons (pato Sulüda-Merop e Frikop). Poso, me vobot lultoumik oma: Kosmos (1845), ästeifülom ad balön jäfüdis distöfik valik nolava. El Humboldt ästütom nolavanis votik, ko kels äkevobom: a.s. hiel Joseph-Louis Gay-Lussac, hiel Justus von Liebig, hiel Louis Agassiz, hiel Matthew Fontaine Maury, e pato hiel Aimé Bonpland (kel äkompenom pö dil gretik letävas nolavik oma).


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/05/31[redakön fonäti]

Johann Martin Schleyer 1908.jpg

Hiel Johann Martin Schleyer (Deutänapüko: [joˈhan ˈmartiːn ˈʃlaɪ̯ər], primo te "Martin Schleyer"; el "Johann" päläükon poso), datuval Volapüka ä Cifal balid Volapükamufa bevünetik, pämotom tü 1831 yulul 18 in Oberlauda, ed ädeadom tü 1912 gustul 16 in Konstanz (Deutän), sodas erivom lifüpi benedik yelas 81.

El Schleyer edagetom patiko sevädi valemik dub lifavobod okik: Volapük. Nem oma nelivoviko petanon len jenav volapüka-fomäloda. Ebinom ga utan, kel evobädom tuvedi läbüköl volapüka-säkäda, kel dü tumyels lätik ijäfükon nolavanefi. Tü 1879 mäzul 31, pos neit nenslipik, ün kel ätikom lölöfiko dö mistads e döfs valasotiks tima omik, süpo älogom tiko siti lölik volapüka. Tik dö yufapük valemik no äbinon nekösömik pö om. Bi peneds ömik pädänanas omik röletanes onsik in Merop no ärivons ladetis oksik, bi ladets at no pipenons ma lotograf Linglänik ab ma Deutänik, pö om tik äsüikon ad fomön se lepüks: Deutänapük, Linglänapük, Fransänapük, Litaliyänapük e Rusänapük pükasetrati seimasotik, kele ävilom givön nemi "Völkerdolmetsch" (= netanätäpretian). Lafab at valemo pälasumon gudiko.

Pos benosek at tik dö yufapük valemik no plu älüvon omi, e ven ün neit galiko pilifädöl ela 1879 sit lölik kleiliko ädabinon in tik okik, äprimom sunädo vobodi, pö kelos pükisev gretik oma klüliko äfruton omi gudiko. Ya ün mayul in lägivot nüma: 35 ela Sionsharfe el Entwurf einer Weltsprache und Weltgrammatik für die Gebildeten aller Völker der Erde (Disin volapüka e volagramata pro kulivans netas valik tala) äpubon, ed ün 1880 lä C. Tappen in Sigmaringen el Volapük-Grammatik (= Gramat Volapüka) balid. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/01[redakön fonäti]

Lekel e pödalims (flan nedetik) elafa T. rex, grupa: Saurisichia, se Mused Jenav Natik nivera di Oxford.

Elafs Saurischia (se Vöna-Grikänapük: σαύρος = lasär, e ίσχιον = hipayoin) binon bal roodas (ordines) tel dinosauras. Ün 1888, hiel Harry Seeley ädadilädom dinosauris ad roods gretik tel ma hipabinod onsik. Els Saurischia (lasärahipilabikafs) difons de els Ornithischia (bödahipilabikafs) dubä dakipons hipabomabinodi rigik. Dinosaurs mitifidöl valik (elafs Theropoda) dutons lü els Saurischia, ed i bal grupas gretik tel dinosauras planifidöl: elafs Sauropodomorpha. Finü Kretat, elafs Saurischia no bödiks valiks ädadeadons. Jenot at panemon Dadeadam Kretatik.
Els Saurischia ädistikons de els Ornithischia finü period Triatik. Älabons lekelabinodi kilstigädik. Els Ornithischia ävolfükons binodi nulik: lekel ätulon lüodü göb (soäs el ischium), suvo i ägetölo stigädi pluik, kelos äjafon binodi folstigädik. Binod at sümon ad ut bödas, sekü kod kelik dinosaurs rooda at panemons bödahipilabiks, du els Saurischia binons lasärahipilabiks. Lekof: hipabinod bödas nulädik evolfon de els Theropoda lasärahipilabik dü Yurat, kelos binon sam volfama kobiköl. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/02[redakön fonäti]

Marayat Andriane (1967).jpg

Jiel Emmanuelle Arsan (1932 yanul 19 in Bangkok, Tayän2005 yunul 12 in Chantelouve; nem rigik Marayat Rollet-Andriane, pämotöl as Marayat Bibidh) äbinof lautan Fransänik licina Tayänik, kel äfamikof in vol valik sekü lekonedasökod lerotik ofik: Emmanuelle e biomagodems de on dekömöls.
As Marayat Bibidh pämotof in Bangkok. Bäldotü yels 16 ämatikof ko hiel Louis-Jacques Rollet-Andriane: dipan Fransänik lä ,UNESCO’. Buks balid tel sökoda: Emmanuelle päpübons ün 1959 e 1960 fa dabükan Fransänik Eric Losfeld in Paris, kel kodü sänsur notidik ettimik no äkanom pämütom ad pübön onis klänediko. Lekoneds at älabons benoseki legretik, do ettimo no ädalons pareklamön. Ün 1967 e 1968 dabükot calöfik äpubon, kel päsökon fa lekoneds votik sökoda ed i fa buks votik jilautana. Biomagodems pemeköl sis degyel 1970 fino äsevädükons ofi. Ön nem: Marayat Andriane älabof rouli smalik in biomagodem The Sand Pebbles (Stonils sabik, 1966), ed ün 1967 in näijenot tiädü Turn of a Card (Kadatul) televidasökoda Lamerikänik The Big Valley (Fälid Gretik). Ün 1975 ädilekof biomagodemi stabü lekoned okik: Laure, pö kel älabof i rouli jiela Myrta. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/03[redakön fonäti]

Nieuwjaarsbijeenkomst Wikimedia Nederland 21 januari 2017 Museum Volkenkunde Leiden (27).jpg

Hiel Jan van Steenbergen (pemotöl tü 1970 yunul 3 in ,Hoorn’) binom pükavan, gasediman, tradutan e nätäpretan Nedänik. Binom datuvan mekavapükas ömik, bevü votiks: Bevüslavapüka e Venedänapüka. Palecedom as balan datuvanas lelogädikün mekavapükas natimik.
Estudom pö nivers tö ,Amsterdam’ e ,Warszawa’, kö äpatädodilom oki pro Lofüda⸗Yuropav, slavapükav e musigav. Sis 1997 vobom as tradutan e nätäpretan Polänik–Nedänik. Ün yel 1996 äprimom ad bevobön magälöfiki püki nolüda⸗Slavik: eli ,Vuozgašchai’ (Vozgiänapük). Ün 2002 edatuvom püki votik: eli ,Wenedyk’ (Venedänapük), kel binon mag, lio logodonöv Polänapük if binonöv pük romenik peflunöl fa pöpalatin. Bofiks plenons rouli in jenotem ediföl tiädü ,Ill Bethisad’, pö kel kompenom sis 2002. Ün yel 2006 el ,Van Steenbergen’ äbinom balan primätanas püka valaslavik, ela ,Slovianski’ (slavapük), kel latikumo pevotanemükon ini bevüslavapük po koboyumäd ko proyek votik, nula⸗slavapük nünömavana Tsyegänik: hiela ,Vojtěch Merunka’. Binom i dugan cifapada e vödabuka leäktronik bevüslavika. Sis 2016 binom vipresidan Soga pro pükijaf. El ,Van Steenbergen’ binom i Volapükan. Sis yel 2022 binom guvan Vükipeda Volapükik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/04[redakön fonäti]

Sinraptor hepingensis.jpg

Elafs Sinraptoridae äfomons famüli dinosauras mitifidöl grupa: Theropoda. Anikafs ärivons lunoti metas 30. Els Sinraptoridae ädutons lü lurood: Carnosauria; mödikafs pädadilädons primo as limafs elafas Megalosauridae ud elafas Allosauridae, bü vestigams kuratikum.

Ma kladav, els Sinraptoridae pämiedetons brefabüo (ün 2005) fa hiel ,Paul Sereno’ as grup gretikün, kel keninükon eli Sinraptor dongi e bids valik nilöfikumü el Sinraptor, ka elaf Allosaurus fragilis, elaf Charcharodontosaurus saharicus u spär (Passer domesticus). Dinosaurs at luveratiko binons, u binons nilöfü, büafs elafas Allosauridae.


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/05[redakön fonäti]

Vob Leböba di New York, kö sluds finenik palasumons aldeliko.

Konömav binon nolav sogädik, kel vestigon prodi, seagivi e nüsumi canas e dünas. Vöd: könomav dekömon de vöds Grikänik: οἴκος (oikos, siämü „dom“) e νόμος (nomos, siämü „lon“), o. b. „lons, noms doma“. Miedet, kel keninükon mödikosi se konömav atimik binon ut hiela ,Lionel Robbins’ in yeged ün 1932 päpüböl: „nolav, kel studon kondöti menik as sekidöl de tefs vü zeils e meds nebundanik, kels labons gebis pluik votik“. „Nebundan“ sinifon, das meds no saidons ad kotenükön neodis e desiris valikis. Nen nebundan e gebs votik medas, no dabinon säkäd konömavik. Jäfüd so pamiedetöl keninükon kludo studi välas fa stad e mögs paflunölas.

Donajäfüds konömava kanons padadilädön ad grups distöfik, bevü kels: smalakonömav e gretakonömav; konömav siädimik („kis binon-li?“) e konömav nomik („kis söton-li binön?“); konömav kösömik e konömav nekösömik; donajäfüds votik e topäds valemik ninü konömav. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/06[redakön fonäti]

Tatiana Ehrenfest cropped.jpg

Jiel Tatyana Alexeyevna Afanasyeva (Rusänapüko: Татьяна Алексеевна Афанасьева) (1876 novul 19 in Küyiv - 1964 prilul 14 in Leiden) äbinof matematan Rusänik/Nedänik. Tü 1904 dekul 21 ämatikof ko füsüdan ä matematan Lösteränik: Paul Ehrenfest (1880-1933). Älabons dautis tel e sonis tel. I balan dautas onsik: Tatyana Pavlovna Ehrenfest, ävedof matematan.

El Afanasyeva pämotof in Küyiv (Lukrayän). Pos deadam fata okik, pädugälof fa ziom in Sankt-Peterburg (Rusän), kö ävisitof vomajuli dugälavik e poso löpajuli pro voms. Ün 1902 päfeapladof lü niver di Göttingen, kö äseivof eli Ehrenfest. Telans ämatikons ün 1904, ed ün 1907 ägegolons lü Sankt-Peterburg. Ün 1912 äfealotädons lü Leiden in Nedän, kö el Paul Ehrenfest päcälom fovan hiela H. A. Lorenz as profäsoran nivera di Leiden. El Tatyana äkobovobof ko himatan okik, patiko pö revid klatädik onsik mufava statitik hiela Boltzmann. Äpübof vobotis mödik dö yegäds distöfik, a. s. fädöf, läntrop e tid geometa ciles. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/07[redakön fonäti]

Anton bruckner.jpg

Hiel Anton Bruckner (1824 setul 4 - 1896 tobul 11) äbinom noatädan Lösteränik, sevädik ledino sekü sümfons, mäsäds e koramusig omiks. Sümfons omik suvo palecedons patediks tefü fin Romatima Deutänapükik Lösteränik kodü pük baitonik liegik, mödavög komplitik e dul lunik onsiks. Vobots ela Bruckner äyufons ad miedükön lölimi musigik nulädik, sekü mitonams, noatemivotükams no päpreparöls e baitons zigliböl.
Distü lölimans votik, äs hiel Richard Wagner u hiel Hugo Wolf, kels äbinons els enfants terribles, el Bruckner äjonülom müki gretik lo musigans votik, pato hiel Wagner. Nebaiced at vü el Bruckner: man ed el Bruckner: noatädan fikulükon steifis ad bepenön lifüpi omik ed ad gebön oni as yumed stedälik pro musig omik. Vobots omik, e ledino sümfons omik, labons neflenis (pato in läns Linglänapükik), kels mäniotons duli tuvemik e gebi dönuama onsikis, äsi klienäl ela Brucker ad revidön mödikis se vobots okik, suvo me yuf noatädanas votik, ed i nefüm ceda omik tefü fomam, keli äbuükom as gudikün. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/08[redakön fonäti]

Federico Fellini NYWTS 2.jpg

Hiel Federico Fellini (1920 yanul 20 - 1993 tobul 31) äbinom biomagodemilautan ä ⸗dilekan Litaliyänik. Palecedom valemo balan kompenanas veütikün pö jenotem biomagodema. Vobotem omik, kel suvo älokon lifajenädi omik, ägeton ün 1993 - mö muls te aniks bü deadam omik - premi: Oscar pro karier.

Dü yels te foldegs - de el Lo sceicco bianco (Reg vietik) yela 1952 jü el La voce della luna (Vög muna) yela 1990 - el Fellini äjafom me telats biomagodemas grupi gretik pösodas memabik. Ämiedetom oki as „lekanan, kel labon nosi ad sagön, ab sevom, lio sagoy osi“. Egivom vole vobotis neglömovik: liegikis mö cogedäl ä petegölis me jüd mu slenik glumaladäla. Tiäds biomagodemas famikün oma: La dolce vita (Lif svidik) e Amarcord (Memob) evedons saitots sevädik da vol lölik in Litaliyänapük.


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/09[redakön fonäti]

Caenagnathasia.jpg

Elaf Caenagnathasia (siämü „maxül brefabüik se Siyop“) äbinon dinosaur smalik lurooda: Oviraptorosauria lunotü met te bal, geilotü 0,6 m e vetotü 8 kg. Soäls elafs Oviraptorosauria valik, el Caenagnathasia älabon doatis kil pö „nam“ alik e teanis kil pö „fut“ alik, me boms pebalöl in mod sümik ad ut bödas. Tutem ela Caenagnathasia äbinon tutem petuvöl balid limafa famüla: Caenagnathidea, e te stabü tutem at bid ad sevädon. El Caenagnathasia älifon dü fin Kretata, bü yels za 90 balions: binon sekü atos limaf vönädikün famüla: Caenagnathidea.


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/10[redakön fonäti]

Pöträt päpënöl fa hiel John Cooke ün 1915. Ked pödik (de nedet detio): hiels F. O. Barlow, G. Elliot Smith, Charles Dawson, Arthur Smith Woodward. Ked föfik: hiels A. S. Underwood, Arthur Keith, W. P. Pycraft, e Sir Ray Lankester.

So pänemöl „man di Piltdown“ binädon me brekots krana e maxüla donik päkonletöls ün 1912 se gronastonameinäd tö Piltdown, vilag nilü Uckfield, East Sussex, fa hiel Charles Dawson: lavogan ä fösilavan no calik, ya sevädik fösilavanefe sekü bid nulik ela Iguanodon (dinosaurabid), keli itüvom, e sekü fösilakonlet gretik, keli igivom Musede Britänik. Jäfüdisevans ettimik älesagoms, das brekots at äbinons rets ifösiliköl foma nog no sevädika mena rujenvik. Tuvot ägeton nemi latinik Eoanthropus dawsoni (gödalulitaman ela Dawson). Sinif tuvota at pädöbaton fa jäfüdisevans jüs pätüvos ün 1953, das äbinon te dobükot äbinädöl me maxül donik lepa: orang-utan kobü kran mena atimik. Ya pemobos, das dobükota at päjenükon fa tuvan it: Charles Dawson. Leced at nog padöbaton, e pösods votik ya pemobons as jafan veratik. Dobükot di Piltdown binon ba dobükot vönotavik famikün jenava sekü kods tel: yüm stedöfik vü mens e leps, keli jiniko äjonon, e tim lunüpik, dü kel päkredon as „jenöfot nolavik“. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/11[redakön fonäti]

Simone de Beauvoir2.png

Jiel Simone de Beauvoir (pronimag: [simɔndə boˈvwaʀ]; 1908 yanul 9 - 1986 prilul 14) äbinof lautan ä filosopan Fransänik. Älautof lekonedis, penädis dö filosop, dö bolit e dö säkäds sogädik, yegedis, lifajenädis (keninükamü i bal dö ok it). Sevädof atimo ledino sekü lekoneds metafüdik oka, äs el L'invitée (Jivüdäb) ed el Les Mandarins (Mandarinans), e sekü penäd filosopik oka: el ,Le Deuxième Sexe’ (Gen telid), päpüböl ün 1949. Lebuk at, in kel el Beauvoir ädiletof stadi vomas, ävedon bal stabas vomima nulädik.


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/12[redakön fonäti]

Libai touxiang.jpg

Hiel Li BaiLi Bo, Li Po; Tsyinänapüko: 李白, pepenulöl: Lǐ Bái) (701-762) äbinom poedan Tsyinänik. Äduton lü grup in poedot hiela Du Fu pänemöl Nedeadöfikans jöl vinabovüla. El Li Bai suvo palelogom, kobü hiel Du Fu, as balan poedanas gretikün tel jenotema literata Tsyinänik. Poedots za 1 100 omiks nog dabinons. Tradutods balid ini pük Vesüdänik päpübons ün 1862: Poésies de l'Époque des Thang Tradutods Linglänapükik balid äpubons in lebuk hiela Herbert Allen Gilles: History of Chinese Literature; hiel Ezra Pound äpübom i tradutodis libik in Linglänpük stabü tradutods Yapänapükik.

El Li Bai sevädom sekü fomäl vemik e geb daoda in poedots omik, ed i sekü vinalöf gretik oma. Äs el Du Fu, älifädom dili gretikum lifüpa okik pö tävs, do ön jenet omik atos äjenon bi lieg omik ädalon, no bi pöf ämütom omi. Pesagos, das änoyom in flumed: Yangtze, bi äfalom se boat okik du ästeifülom ad bradön magi muna su vat flumeda.


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/13[redakön fonäti]

Dadeadamajenot ün Lordovig-Silur, is „End O“ panemöl.

Dadeadamajenot ün Lordovig-Silur äbinom telid gretikün dadeadamajenotas jenotema Tala ma dötum elas genera änepuböl. Dadeadams äjenons bü yels za 444-447-balions ed äfomons miedi vü periods: Lordovig e Silur. Dü dadeadamajenot at, votikams mödotas löminasotas anik (karbin, loxin) äjenons, kelos tikodükons, das mögiko ädabinons deadamajenots distik anik dü tim tefädiko brefik. Ün tim at, lifafoms komplitik valik älifons in mel. Famüls melik za 100 ädadeadons, o. b. za 49% elas genera - täxet konfidovikum, ka mödot nimasotas (l. Rohde & Muller 2005). Grups elafas Brachiopoda e Bryozoa vemo äsmalikumons, kobü num gretik famülas trilobitas, elafas Conodontia e Graptolita.
Dadeadams at atimo pastudons kuratiko; teorod fa mödikünans pabuüköl lesagon, das päkodons fa prim gladatimäda lunüpik, ba gladatimäd nämöfikün Fanerozoiga, ma fösils timäda Hirnantian pos klimat vamikum patedik Lordoviga. Jenot at pabefoon fa nemödikam ela CO2 vapasferik, kelos äflunon melis nedibik, kö älifons lifafoms ti valiks. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/14[redakön fonäti]

Chopin, by Wodzinska.JPG

Hiel Frédéric Chopin (Polänapüko: Fryderyk (Franciszek) Chopin, lunomiko Szopen; Fransänapüko: Frédéric (François) Chopin; 1810 mäzul 1 - 1849 tobul 17) äbinon pianodan ä noatädan letälenik Polänik perioda romatik. Palelogom fa mödikans balan pianodanoatadänas legudikün vola.
El Chopin pämotom in vilag: Żelazowa Wola lä mot Polänik e fat Fransänik. Suno pälecedöl in län okik as cil stunidabik, älüvom Poläni laidüpio bäldotü lifayels teldeg. In Paris, äprimom karieri as pianodan, tidan ä noatädan, ed älasumom fomi Fransänapükik nema omik: Frédéric-François. De 1837 jü 1847 älabom lelöfatefis komplitik ko jilautan Fransänik: George Sand (Aurore Dudevant). Ai labü saun fiböfik, ädeadom in Paris bäldotü lifayels 39 sekü ftisid.
In vobots dabinöl valik ela Chopin, pianod labol rouli anik (suvüno as musigöm teik), e noatädots omik palecedons as sömit jenotema pianodamusiga. Do musig omik flagon mödikosi de musigan, stül ela Chopin kazeton dibi notodik e patilis, no letälen musigana. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/15[redakön fonäti]

Christoph Bernhard Francke - Bildnis des Philosophen Leibniz (ca. 1695).jpg

Hiel Gottfried Wilhelm Leibniz (ü Leibnitz ü von Leibnitz; 1646 yulul 1 - 1716 novul 14) äbinom mödatälenan Deutänik, kel äpenom ledino in latin ed in Fransänapük. Labom pladi veütik in filosopajenav ed in matematajenav. Ätüvom difakalkuli nesekidiko de hiel Isaac Newton, ab malatem omik päbuükon e pagebon jünu. Ätüvom i telnumatasiti: stabasuemod binodas nünömavik atimik ti valikas. As filosopan, pamemom jünu ledino sekü fredim, o. b. kludod omik, bai kel leval obsik binon, ma siäm semik, leval gudikün, keli God äkanom jafön. Äbinom, kobü hiel René Descartes e hiel Baruch Spinoza, balan tikälimanas gretik tumyela 17id, ab filosop omik yumon leigo pö vönaoloveikod skolik ed äbüologom tikavi e diletami nulädik. El Leibniz äkleblünom veütikosi i füsüde e kaenave, ed äbüologom suemodis, kels poso ödavedons in lifav, sanav, talav, mögateor, lanav, pükav e nünav. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/16[redakön fonäti]

Map of USA Midwest.svg

Lamerikän zänodavesüdik, kel painemon naedilo as Zänodavesüd, binon bal de topäds fol ela Census ela United States Census Bureau. Kleilükam ela Census Bureau binädon me tats 12 in Lamerikän nolüdazänik:" el Illinois, el Indiana, el Iowa, el Kansas, el Michigan, el Minnesota, el Missouri, el Nebraska, el North Dakota, el Ohio, el South Dakota, ed el Wisconsin.

El Chicago binon zif pöpagikün in Zänodavesüd Lamerikänik e zif pöpagikün 3id in län lölik. Zifs gretik votik ninädons (demü pöp): el Columbus, el Indianapolis, el Detroit, el Milwaukee, el Kansas City, el Omaha, el Minneapolis, el Wichita, el Cleveland, el St. Paul, el St. Louis, el Cincinnati, el Lincoln, el Madison, ed el Des Moines. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/17[redakön fonäti]

Tüvöp fösilas

Elaf Aniksosaurus äbinon dinosaur lurooda: Theropoda (pato famüla: Coelurosauria), kël älifon dü zänoda-Kretat (Cenomanian jü Turonian nimemastads, bü yels za 95-balions) uto, kö anu topon provin: Chubut, in Largäntän. Bid patedik: Aniksosaurus darwini päbepenon calöfiko fa els Martínez e Novas ün 2006; nem pädatikon ya ün 1995. Bidanem: darwini pävälon stimü hiel Charles Darwin. Fösils pätuvons in Fomam di Bajo Barreal in Patagoniän.
El Aniksosaurus äbinon lunotü mets za tels. Fösilavans bepenons oni as „läs primöfik ka elafs Coelurosauria anik, soäs elafs Compsognathidae, elaf Ornitholestes ed elafs Coeluridae, ab leigüpo läs ävolföl ka elafs Coelurosauria posik soäs elaf Tyrannosaurus ed elaf Oviraptor. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/18[redakön fonäti]

Albert Sleumer.jpg

Hiel Albert Sleumer (Deutänapüko: [ˈɑɫbərt ˈslɔʏmər]) pämotom ün 1876 ed ädeadom ün 1964. Äbinom Cifal telid Volapükmufa de 1912 jü 1948. Ädedietom lifi lölik oka pükave e godave. Äs el Schleyer äbinom kultan katulik. Ädabükom mödikis lautotis nolik. Sis yel 1892 äbinom slopan ä födan fiedik Volapüka ela Schleyer as julan. In jul ot äbinom yunan votik labü bäldot lifayelas teldeg, kel idagetom de Datuval titulis: profäsoran e xaman Volapüka. Äbalom zü ok ziliko kejulanis ut, kels, u bi äbinoms potamäkikonletans, u bi älaboms tälenis pükavik, älanälikoms dö Volapük, kel ettimo nog äfloron. So grups ömik julanas äfomikons, kels latikumo äbenodistükoms okis in Volapükamuf.

Pö nivers difik, kö el Sleumer äkomom, äplöpom dub spikäds e tikods ad slopükön pro Volapük numi gretik studanas nolavajäfüdas valik. Dönuamo ävisitom eli Schleyer in lödöp omik tö Konstanz, e pö spats fagik älabom spikotis ko om dö fütür e lebom fovik Volapüka. Ai dönu Datuval pätomom, das flens büik so mödiks iditoms de om, e sökü sam fa om pegivöl, ijafoms mekavapükis, igo bevü utans, keles ilükonfidom calis löpik in Volapükamuf. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/19[redakön fonäti]

Vincent van Gogh - Self-portrait with grey felt hat - Google Art Project.jpg

Hiel Vincent Willem van Gogh (1853 mäzul 30 - 1890 yulul 29) äbinom pänan posmagädimik Nedänik. Pänots e däsinots omik keninükons anis vobotas sevädikün, pöpedikün ä jerikünas vola lölik. El van Gogh älifädom primi lifüpa okik as kevoban fiama tedanas lekanavobotas. Pos tim brefik as julatidan, ävedom lesedavoban in meinatopäd vemo pöfik. Te ün 1880 äprimom karieri okik as lekanan.

Primo el van Gogh äpänom te me köls dagik, sisä ätuvom magädimi e posmagädimi in Paris. Änüdugom kölis litikum e pänastüli onsikis ini vob oka ed äjafom stüli balik lönik oka, keli äfivobom lölo timü steb okik in Arles (Fransän). Äjafom vobotis plu 2 000, binädölis me pänots za 900 e däsinots za 1 100, dü yels lätik lifüpa okik. Pluamanum vobotis sevädikün omik päjafons ün lifayels lätik tel oma, kü ädekötom diledi lila okik posä äfinikon flenalöf vü om e hiel Paul Gauguin. Pos atos äsufom tatakis mödik lieneta, kels fino äkodons oksaseni omik. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/20[redakön fonäti]

Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg

Hiel Victor-Marie Hugo (1802 febul 26 in Besançon - 1885 mayul 22 in Paris) äbinom poedan, dramatavan, lautan, jäfedan pro menagitäts ä ba men flunilabikün Romatima in Fransän.

In Fransän, benorepüt literatik ela Hugo sekidon ledino de poedots e dramats omiks, no de lekoneds omik. Vü toums mödik poeda, vobots tel: Les Comtemplations e La Légende des siècles pastunidons levemo fa krütanef: el Hugo anikna padientifükom as poedan Fransänik gretikün. In läns votik vobots sevädikün oma binons suvo lekoneds: Les Misérables e Notre-Dame de Paris (lätik suvo petradutöl tiädü Gobadan ela Notre-Dame). Do äbinom levemo dakipiälik ün yunüp oka, el Hugo ämufom lüodü nedet bolitik dü tumyels äpasetikons; ävedom jelodan lefäkik repüblikima, e vobots omik suvo mäniotons säkädis bolitik e lekanikis mödikums tima omik. Päsepülom in el Panthéon.


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/21[redakön fonäti]

Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/21


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/22[redakön fonäti]

Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/22


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/23[redakön fonäti]

Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/23


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/24[redakön fonäti]

Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/24


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/25[redakön fonäti]

Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/25


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/26[redakön fonäti]

Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/26


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/27[redakön fonäti]

Blaise pascal.jpg

Hiel Blaise Pascal (pronimag: [blɛz paskal]; 1623 yunul 19 - 1662 gustul 19) äbinom matematan, füsüdan ä filosopan relik Fransänik. Äbinom cil letälenik fa fat okik pädugälöl. Vobots balid ela Pascal ätefons nolavis natik e pagebölis: äduinom keblünotis veütik bume kalkulacinas e stude flumotas, äkleilükom suemodis: ped e lenos medä ästäänükom vobi hiela Evangelista Torricelli. El Pascal pläo äpenom jelodü metod nolavik.

El Pascal äbinom matematan legudik. Äyufom ad jafön vestigamajäfüdis nulik tel. Älautom penoti gretik dö geomet ven älabom bäldoti yelas te degmäls, e poso äspodom ko hiel Pierre de Fermat tefü mögateor, äflunölo ön mod veütik volfami konömava e sögadavas nulädikas. Pos belifot müsterik finü yel: 1654, älüvom vobi nolavik oma ed ädedietom oki filosope e godave. Vobots famikün oma pälautons ün period at: el Lettres provinciales (Peneds provinik) ed el Pensées (Tikods). El Pascal äliedom sekü saun fiböfik dü lifüp lölik oka ed ädeadom mö muls te tels pos motedadel 39id oka.


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/28[redakön fonäti]

CM Allosaurus.jpg

Elafs Allosauridae äfomons, bevü elafs Theropoda, famüli dinosauras ämitifidöl gretota zänodik jü gretika. Älifons finü Yurat e primü Kretat. Bevü limafs äbinons elaf Saurophaganax, elaf Allosaurus ed elaf Antrodemus te nemödiko sevädik. Pats nulik elas Allosauridae äbinons logod leigöfiko klöpik, maxülatipot donik labü zänod plenöfik, tutakevs löpik (kels ästäänikons jü pöd maxüla), kran stäänükovik, koap slenik ab nämik, lögs lunik, göbs ästifiköl e „but“ ästääniköl pö fin hipaboma.

Num bidas, kels kanons papladön ini famül at, padöbaton nog. Dil gretikün elafas Carnosauria fina Yurata e prima Kretata binons röletafs elafa Allosaurus. Alo, els Allosauridae äbinons jiniko yagafs benosekikün timäda oksik, ibä äbinons mödikums ka elafs Megalosauridae ed elafs Ceratosauridae, ko kels ämätedons demü fid. Els Allosauridae fino päplaädons dü period: Kretat fa röletafs oksik: elafs Carcharodontosauridae in lafasfer sulüdik, e fa elafs Tyrannosauridae (lurooda: Coelurosauria) in lafasfer nolüdik.


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/29[redakön fonäti]

Sofja Wassiljewna Kowalewskaja 1 (Remini enhanced).jpg

Sofia Vasilyevna Kovalevskaya (Rusänapüko: Софья Васильевна Ковалевская), sevädik id as Sonya Kovalevsky (1850 yanul 15 in Moskva - 1891 febul 10 in Stockholm), äbinof jimatematan Rusänik veütik balid. Äbinof i studan hiela Karl Weierstraß. Ün 1884 päcälom profäsoran in niver di Stockholm: ävedof jiprofäsoran kilid Yuropa.

El Kovalevskaya pämotof in Moskva (Rusän). Fat ofik pänemom Vasily Vasilievic Krukovskiy (1800-1874): ratidafizir licina Polänik, poso generan ä büdan Vafamagada di Kreml, ä röletan fagöfik rega Macaränik: Matthias Corvinus. Mot ofik: Elisaveta Fyodorovna Jubert (Schubert) (1820-1879) äbinof posdaut hiela Theodor Schubert, sevädik id as Fyodor Ivanovic Schubert: matematan e stelavan Nolavakadäma di Sankt-Peterburg. (Yeged lölik)


Vükiped:Yeged adelo pevälöl/06/30[redakön fonäti]

Portrait of Omar Khayyam.jpg

Hiel Ghiyās od-Dīn Abul-Fatah Omār ibn Ibrāhīm Khayyām Nishābūrī (Pärsänapüko: غیاث الدین ابو الفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری) ü Omār Khayyām (1048 mayul 18 - 1131 dekul 4) äbinom poedan, matematan, filosopan ä stelavan Pärsänik. Nem omik lunomiko papenon i Omar al-Khayyami. Sevädon ledino sekü poedotem omik, e plödü Lirän sekü poedots follienik oma (rubaiyaas): El Rubaiyat hiela Omār Khayyām, pesevädüköl fa hiel Edward Fitzgerald me tradutod pedönujaföl. Keblunots sinifilabik oma matemate keninükons Tefü Blöfam Säkädas Lalgebrada, in kel päbepenon metod geometik ad tuvedön leigis kübik dub geb sirka e hüperbola. Äkeblünom i votafomame kaleda, e ba ämobom teorodi solasitik (o. b. labü sol zänodü leval) bü hiel Copernicus.